SŁYNNI PISARZE

  AJSCHYLOS, Eschyl (525–456 p.n.e.), poeta gr.; uważany za twórcę tragedii klas.; tematy do swych sztuk czerpał gł. z eposów Homera i poematów cyklicznych, wzbogacając je konfliktami moralno-rel.; zajmował się problemem winy i kary, losem człowieka zmagającego się z przeznaczeniem i wolą bogów; podkreślał odpowiedzialność człowieka za jego czyny i ich skutki; cierpienie (jako wynik porażki) było, wg Ajschylosa, jedyną szkołą życia, która uczy umiaru; powadze treści odpowiadał styl języka bohaterów. Z 70 tragedii i 20 dramatów satyrowych zachowało się 7 tragedii: Błagalnice, Persowie, Siedmiu przeciw Tebom, Prometeusz skowany, trylogia Oresteja (Agamemnon, Ofiarnice, Eumenidy) oraz ponad 400 fragmentów. W historii dramatu Ajschylos zapisał się wieloma innowacjami: wprowadził drugiego aktora, czym umożliwił rozbudowę akcji i ożywienie dialogu, ograniczył znaczenie chóru; wprowadził też opisy i opowiadania przedstawiające wydarzenia spoza sceny, dbał o wywołanie odpowiedniego nastroju.
ANDERSEN HANS CHRISTIAN (1805–75), pisarz duń.; jego twórczość lit. mieści się w nurcie poet. realizmu; rozpoczął od humoresek, wierszy i powieści (Improwizator 1835, wyd. pol. 1857); świat. sławę przyniósł mu zbiór baśni Eventyr fortalte for born ['baśnie opowiedziane dla dzieci'] (1835), uzupełniany do 1872 w zbiorach Eventyr og historier ['baśnie i opowieści']; znalazły się w nich takie klas. utwory, jak: Brzydkie kaczątko, Calineczka, Dziewczynka z zapałkami, Królowa śniegu, Nowe szaty króla, Słowik.  
  ARYSTOFANES (ok. 445–ok. 385 p.n.e.), komediopisarz gr.; gł. przedstawiciel komedii starej (satyra polit.); w swoich utworach Arystofanes występował przeciwko zaborczym dążeniom przywódców ateńskich i wojnie rujnującej gł. najuboższe warstwy społ., atakował działalność pedag. sofistów jako demoralizującą młodzież, zajmował się też zagadnieniami lit. oraz problematyką kobiecą. Z 45 sztuk zachowało się 11: Acharnejczycy, Pokój, Rycerze, Lizystrata, Sejm niewieści, Chmury, Osy, Ptaki, Tesmoforie, Żaby, Plutos. Komedie Arystofanesa są cennym dokumentem epoki, ujętym w formę satyry społ. i pamfletu polit.; pisane czystym dialektem attyckim stały się wzorem dla późniejszych attycystów.
BALZAC HONORÉ de (1799–1850), pisarz franc.; wychowany na prowincji, studiował prawo w Paryżu. Początkowo wydawał pod pseud. powieści w duchu sentymentalno-awanturniczego romantyzmu; 1829 wydał pierwszą powieść pod własnym nazwiskiem — Szuanie; odtąd pracował z niezwykłą energią, dzieląc swe powieści i opowiadania na: „studia obyczajów”, „studia filozoficzne” i „studia analityczne”. Całość dzieła, zatytułowana Komedia ludzka, miała obejmować 137 pozycji (85 utworów ukończonych, reszta w formie notatek i fragmentów); centr. punkt stanowi Ojciec Goriot (1834–35), gdzie Balzac wprowadził postacie pojawiające się później w innych utworach. Komedia ludzka jest pełnym, realist. — pomijając cechy charakterystyczne dla konwencji romant. — obrazem społeczeństwa franc. od czasów rewolucji franc. po rządy Ludwika Filipa I. Balzac był także autorem nowel o tematyce średniow., 5 dramatów; zajmował się również dziennikarstwem i krytyką lit.; wysoką rangę artyst. ma jego korespondencja (od 1833) z E. Hańską, którą poślubił w Berdyczowie 1850.  
  BEAUMARCHAIS PIERRE AUGUSTIN Caron de (1732–99), dramatopisarz franc.; związany z dworem Ludwika XV; pierwsze dramaty Beaumarchais nie cieszyły się popularnością, dopiero memoriały (Mémoires 1773–74), godzące w system franc. sądownictwa, ujawniły jego wielki talent lit.; do historii literatury przeszedł jako autor 2 komedii: Cyrulika sewilskiego (1775, wyd. pol. 1780) i Wesela Figara (1784, wyd. pol. 1786), które charakteryzuje cięty dowcip dialogów oraz znakomity rysunek postaci; zawierały kryt. ocenę polit.-społ. stosunków w monarchii, w przededniu rewolucji cieszyły się wielką popularnością; posłużyły jako libretta oper W.A. Mozarta, G. Rossiniego i in.
BLAKE WILLIAM (1757–1827), ang. poeta, myśliciel, malarz, rytownik; przedstawiciel wczesnego romantyzmu; twórczość Blake'a opierała się na własnym hermetycznym systemie filoz.; w jego utworach tekst i rysunek stanowią integralną całość i tylko w ten sposób mogą być rozpatrywane. Twórczość plastyczna Blake'a obejmowała, poza cyklami ilustracji do utworów własnych, m.in. ryciny got. nagrobków z Westminsteru (1772), ilustracje do dzieł E. Younga, G. Chaucera, J. Miltona, Dantego i Biblii; stosował technikę ręcznie kolorowanego miedziorytu, tempery i akwareli; jego prace zostały ocenione w pełni dopiero przez prerafaelitów i wywarły silny wpływ na współcz. malarstwo angielskie. Twórczość literacka Blake'a obejmuje: dzieła prozą (Marriage of Haven and Hell 1790), poematy — tzw. księgi prorocze (Tiriel 1789, Visions of the Daughters of Albion 1793 i in.), cykl „kosmiczny” (The First Book of Urizen 1794, The Book of Los 1795 i in.) oraz Milton (1804–08), Jerusalem (1804–20), zbiory liryków (Pieśni niewinności 1789, Pieśni doświadczenia 1794).  
  BOCCACCIO GIOVANNI (1313–75), pisarz wł.; przyjaciel F. Petrarki; autor łac. prac erudycyjnych, a także kilku powieści w języku wł. wierszem i prozą, wśród których wyróżnia się Fiammetta (1343–44, wyd. pol. 1923). Głównym dziełem Boccaccia pozostał Dekameron (1349–51, 1 wyd. ok. 1470), zbiór 100 nowel, które w ciągu 10 dni [gr. deka 'dziesięć'] opowiada grupa 10 osób; schroniły się one przed zarazą (we wstępie słynny opis dotkniętego nią miasta) w okolice Florencji; wątki nowel czerpał Boccaccio zarówno ze źródeł pisanych, jak i przekazów ustnych; ukazując życie swej epoki w całej jego bujności, opisywał często swawolne przygody erotyczne, lecz ukazanie zmysłowych ponęt świata łączył z podziwem dla sprawności umysłu ludzkiego, dla bystrej i niezawisłej inteligencji. Boccaccio stał się klasykiem prozy wł., a nowela, w nadanej przez niego strukturze — wzorem naśladowanym długo w różnych literaturach.
BYRON GEORGE GORDON, lord (1788–1824), poeta ang.; jeden z czołowych twórców eur. romantyzmu; pochodził z arystokratycznej rodziny; 1805–08 studiował w Cambridge; sławę przyniosło mu wyd. I i II pieśni Wędrówek Childe Harolda, a następnie powieści poet. (m.in. Giaur 1813, Korsarz 1814). Bojkot opinii arystokratycznej z powodu radykalizmu jego poglądów i osobista tragedia separacji małżeńskiej w atmosferze skandalu towarzyskiego zmusiły Byrona do opuszczenia 1816 W. Brytanii. Przebywał w Szwajcarii, we Włoszech (związki z karbonaryzmem), 1823 wyjechał do Grecji, by wziąć udział w walce powstańczej, i tam zmarł. Na obczyźnie powstały dalsze powieści poet. (Więzień Czyllonu 1816), dramaty filoz. (Manfred 1817, Kain 1821), liryki i poematy, a wśród nich wielki epicko-satyr. poemat dygresyjny Don Juan (1819–24). Życie i twórczość Byrona otoczyła legenda; stał się symbolem postawy, jaką prezentował bohater jego utworów — samotny, skłócony ze światem buntownik, walczący przeciw społ. i moralnym ograniczeniom praw i wolności człowieka; siłą wyobraźni (fascynacja egzotyką Orientu), ironii i szyderczej satyry, nowatorstwem formalnym wpłynął Byron znacznie na oblicze świat. literatury romant.  
  CAMUS ALBERT (1913–60), franc. pisarz, eseista i publicysta; młodość spędził w Algierze; od 1942 we Francji; w ramach ruchu oporu zał. grupę i pismo „Combat”. W pierwszym okresie rozwoju Camusa jako przedstawiciela egzystencjalizmu, w jego twórczości znalazła odbicie centr. kategoria tej filozofii — pojęcie absurdu; pozostawało to w związku z odczuciem właściwym człowiekowi żyjącemu w świecie pełnym nonsensów, prowadziło do nihilistycznej postawy autora; zbiory szkiców filoz. Dwie strony tego samego (1937), Zaślubiny (1938) i Mit Syzyfa (1942), powieść Obcy (1942) i dramaty Nieporozumienie (1944) i Kaligula (1944). Drugi okres, wiodący do głębokiego humanizmu, poczucia solidarności ze wspólnotą ludzką, ilustrują: powieści Dżuma (1947) i Upadek (1956), dramaty Stan oblężenia (1948) i Sprawiedliwi (1949) oraz tom esejów Człowiek zbuntowany (1951); wartościami nadającymi sens życiu ludzkiemu są wg Camusa bunt i twórczość, jako świadectwa wielkości człowieka; Eseje (1971), Zaślubiny; Lato (1981), Dramaty (1987); 1957 otrzymał Nagrodę Nobla.
CARROLL LEWIS, właśc. Charles Lutwidge Dodgson (1832–98), ang. pisarz i matematyk; 1855–81 prof. matematyki na uniw. w Oksfordzie; autor kilku książek dla dzieci, z których świat. rozgłos zdobyła Alicja w krainie czarów (1865), utwór zespalający elementy nonsensu i logiki w całość pełną groteskowego humoru, fantazji i liryzmu.  
  CERVANTES SAAVEDRA MIGUEL de (1547–1616), pisarz hiszp.; twórca nowoż. powieści eur., autor Don Kichota — jednego z arcydzieł literatury światowej. Od 1569 na służbie u kardynała wł. Acquaviva, następnie zaciągnął się do wojska i 1571 uczestniczył w bitwie mor. z Turkami pod Lepanto; porwany przez piratów w czasie powrotu do Hiszpanii, 1575–80 przebywał w niewoli alg., aż wreszcie, wykupiony, powrócił do ojczyzny. W 1585 opublikował pierwsze większe dzieło lit. Galatea, konwencjonalny romans pasterski; 1581–90 napisał ok. 20 utworów dram., wystawianych przez trupy aktorskie; zachowały się jedynie 2 z nich, w tym sławna, patriotyczna tragedia El cerco de Numancia; 1615 Cervantes wydał w jednym tomie 8 komedii wzorowanych na dramaturgii Lopego de Vega i tyleż intermediów (entremeses) — realist. scenek obyczajowych, stanowiących najwartościowszą część jego spuścizny dramatopisarskiej. Don Kichot (cz. 1 1605, cz. 2 1615) i Nowele przykładne (1613) reprezentują kształtującą się wówczas powieść i nowelę; Don Kichot, parodia średniow. powieści rycerskiej, stanowi jednocześnie kryt. obraz społeczeństwa hiszp. przeł. XVI i XVII w.; dwaj gł. bohaterowie Don Kichot i jego giermek Sancho Pansa, stali się przysłowiowymi postaciami o walorach ogólnoludzkich symboli.
CYCERON, Marcus Tullius Cicero (106–43 p.n.e.), rzym. mąż stanu, mówca i filozof; od 81 r. obrońca sądowy, od 75 r. (jako homo novus) kwestor, 69 r. edyl kurulny, 66 r. pretor, 63 r. konsul (wykrył spisek Katyliny); w wojnie domowej stronnik Pompejusza Wielkiego; po klęsce pod Farsalos (48 r.) ułaskawiony przez Cezara, po którego śmierci został zwolennikiem Oktawiana i opowiedział się przeciw Markowi Antoniuszowi; zginął w wyniku proskrypcji. Filozofię Cycerona cechuje eklektyzm; uznawał istnienie jednego bóstwa przenikającego świat i z nim się utożsamiającego; religię uważał za odczytywanie z kosmosu obowiązków wobec Boga (O naturze bogów); głosił nieśmiertelność duszy (De divinatione, De facto, Somnium Scipionis). W poglądach etycznych nawiązywał do stoików (O powinnościach), podobnie w zakresie teorii prawa i polityki, gdzie są widoczne także wpływy Akademii Platońskiej (O prawach, O państwie); twórca łac. terminologii filoz., uznawany także za czołowego teoretyka wymowy (O mówcy, Orator, Brutus); autor wielu mów sądowych i polit. (m.in. Przeciw Werresowi (70 r.), Przeciw Katylinie (63 r.), Filipiki (44–43 r.) oraz listów (m.in. Do Attyka, Ad familiares, Do brata Kwintusa, Do Brutusa). Poglądy i styl Cycerona wywarły wpływ na wielu staroż. i średniow. pisarzy chrześc. i stały się popularne zwł. w okresie odrodzenia.  
  CONRAD JOSEPH, właśc. Teodor Józef Konrad Korzeniowski (1857–1924), syn Apolla Korzeniowskiego, pisarz ang., Polak; w dzieciństwie dzielił z rodzicami zesłanie w głąb Rosji (1862–67), wcześnie osierocony, wychowywał się w Krakowie i Lwowie pod opieką wuja, T. Bobrowskiego; 1874 wyjechał z Polski; od 1878 w bryt. marynarce handl. (od 1886 kapitan), pływał m.in. do Australii i po morzach Archipelagu Malajskiego; od 1894 poświęcił się wyłącznie pracy pisarskiej, rozpoczętej powieścią Szaleństwo Almayera (1895). W powieściach i opowiadaniach Conrada, opartych gł. na osobistych doświadczeniach z lat spędzonych na morzu, dominuje problematyka psychol.-moralna. Sceptycyzm światopoglądowy łączy się w nich z przekonaniem o bezwzględnej konieczności przestrzegania kodeksu zasad etycznych; w losach samotnych bohaterów, poddawanych próbom charakteru wśród klęsk i załamań, Conrad ukazuje heroizm wierności wobec nakazów obowiązku społ., odpowiedzialności i honoru. Poetyckość egzotyki tła i symbolizm splatają się w twórczości Conrada z wpływami techniki realistów franc. i rosyjskich. Do najwybitniejszych powieści należą: Murzyn z załogi „Narcyza” (1897), Lord Jim (1900), Jądro ciemności (1902), Tajfun (1902), Zwycięstwo (1915), Smuga cienia (1917), a także Tajny agent (1907) i W oczach Zachodu (1911), w których wyraził nieufność do ruchów anarchistyczno-rewol. wywodzących się z Rosji; zainteresowanie Polską i jej przeszłością ujawniał w artykułach zamieszczanych na łamach prasy (m.in. Zbrodnia rozbiorów); Listy (1968), Dzieła (t. 1–27 1972–74), wybór publicystyki w t. 28 Dzieł (Szkice polityczne, Londyn 1975).
CZECHOW ANTON P. (1860–1904), ros. nowelista i dramatopisarz, z wykształcenia lekarz; mistrz małych form; na wczesną twórczość (1880–86) składa się wiele drobnych utworów, humoresek, felietonów, anegdot, drukowanych (gł. pod pseud. Antosza Czechonte) w pismach humorystycznych (m.in. „Striekoza”, „Oskołki”); przeważały tu obrazki obyczajowe, miniatury z życia urzędników, kupców, ziemian i chłopów, łączące komizm z wyraźnymi akcentami krytyki społ. (m.in. Śmierć urzędnika 1883, Kapral Priszybiejew 1885, Kameleon 1884). Protest i potępienie bierności społ. wobec zła wyraził w Nieciekawej historii (1889), a zwł. w Sali nr 6 (1892); 1890 odbył podróż na wyspę Sachalin, słynne miejsce zesłania i katorgi; w jej wyniku powstał utwór Sachalin (1895), swoiste połączenie pracy nauk. ze szkicem hist., w którym Czechow wystąpił jako lekarz-naukowiec, pisarz i społecznik; polemizował z liberalną teorią „małych czynów”, wykazując bezsens późnonarodnickiego programu filantropijnego (opowiadanie Dom z facjatką 1896), krytycznie ustosunkował się do moralistyki L.N. Tołstoja (opowieść Chłopi 1897). Światowy rozgłos zyskały dramaty Czechowa (Mewa 1896, Wujaszek Wania 1897, Trzy siostry 1901, Wiśniowy sad 1904), odtwarzające tragizm powszedniej egzystencji zwykłych, przeciętnych ludzi, zazwyczaj pozbawionych woli działania; wplecione w monotonię codzienności konflikty ukazywał w aspekcie ogólnoludzkim, społ.-psychol., a zarazem czysto ros.; dramaturgia Czechowa, o specyficznych właściwościach formalnych, niwelująca tradycyjny podział na gatunki lit., eksponująca warstwę epicką oraz szczególną rolę podtekstu i aluzyjności, jakkolwiek jest związana tematycznie z życiem i problemami społeczeństwa ros., zwł. inteligencji schyłku XIX i XX w., ma wymiar uniwersalny, dociera do świadomości estet. czytelników i widzów z różnych kręgów kulturowych; Dzieła (t. 1–11 1956–62), Listy (t. 1–2 1988), Opowiadania i opowieści (1989).  
  DANTE ALIGHIERI (1265–1321), największy poeta wł.; przez całe życie był związany z Florencją; brał aktywny udział w życiu polit. republiki; od 1302 przebywał na wygnaniu. Dzieje idealnej miłości do Beatrice Portinari zawarł w pamiętniku Nowe życie (1292–94), w którym wizje senne kojarzą się z realnym tokiem przeżyć, a proza opowieści jest komentarzem wplecionej w nią twórczości poetyckiej. Fragmentaryczny utwór Il convivio (1304–09), rozpoczynający się pochwałą języka wł., wykazuje wpływy poglądów filoz. Arystotelesa, Platona, Boecjusza, Alberta W. i Tomasza z Akwinu. Najwybitniejszy utwór Dante Alighieri, Boską Komedię, uznano powszechnie za wielką syntezę kultury średniowiecza; poematowi, rozpoczętemu zapewne ok. 1307, a ukończonemu na krótko przed śmiercią (wyd. 1472), dał autor tytuł Komedia zgodnie z poetyką średniowiecza, jako pisanemu nie stylem podniosłym („tragicznym”), lecz powszednim („komicznym”); przydomek „boska” dodano później; swej wizji wędrówki przez 3 światy pozagrobowe: piekło, czyściec i raj, nadał sens alegor. wznoszenia się człowieka z upadku i grzechu przez oczyszczenie do świętości; akcentując rolę miłości i mądrości, Dante Alighieri zarysował w utworze określone rozumienie mistyki osadzone w tradycji chrześc.; fragment Hymn do Matki Bożej został włączony do brewiarza; plastyka obrazów i wielka siła wyrazu zostały ujęte w dokładne miary i proporcje, od trójwierszowej zwrotki (tercyna) do opartej na trójce i dziesiątce konstrukcji ogromnego dzieła: każda z 3 części poematu zawiera 33 pieśni, razem ze wstępną pieśnią pierwszą całość obejmuje 100 pieśni; intelektualny poemat, podejmujący najważniejsze zagadnienia myśli ówczesnej, przemawiał zarazem do fantazji lud., przyczynił się też do umocnienia świadomości nar., zwł. w okresie walk o wyzwolenie i zjednoczenie Włoch w XIX w. Po łacinie napisał Dante Alighieri zachowany częściowo traktat na temat języka lit. De vulgari eloquentia (1303–05) oraz rozprawę De monarchia (1310–14) dowodzącą konieczności rozdziału władzy świeckiej i duchownej.
DEFOE DANIEL (1660?–1731), ang. pisarz i publicysta; wybitny przedstawiciel epoki oświecenia, rzecznik racjonalizmu, liberalizmu i tolerancji rel.; inicjator formy kroniki satyr. (The Scandal Club w czasopiśmie „Review” 1704–13), autor znakomitej relacji reportażowej o dżumie londyńskiej 1665 Dziennik roku zarazy (1722), jeden z gł. prekursorów nowoż. powieści realist.; utwory powieściowe Defoe, pozorujące autentyzm opisywanych zdarzeń, łączą tradycję romansu łotrzykowskiego z tendencją moralistyczną; tematykę sensacyjno-obyczajową prezentują Dola i niedola sławnej Moll Flanders (1722) i Roxana, czyli Szczęśliwa kochanka (1724), podróżniczo-przygodową — najsławniejsza powieść Defoe, Przypadki Robinsona Cruzoe (1719); w tej ostatniej sugestywna relacja o samotnej walce bohatera z naturą, oparta na przeżyciach ang. marynarza A. Selkirka, ma charakter optymistycznej pochwały ludzkiego rozumu i doświadczenia; wywołała liczne naśladownictwa, tzw. robinsonady.  
  DICKENS CHARLES (1812–70), powieściopisarz ang.; najwybitniejszy przedstawiciel powieści społ.-obyczajowej w Anglii 2 poł. XIX w. Początkowo pracował jako reporter w dziennikach liberalno-reformatorskich i sprawozdawca parlamentarny (Szkice Boza 1836), po sukcesie Klubu Pickwicka (1836–37) zajął się gł. twórczością lit.; w licznych powieściach dał wyraz wrażliwości na niesprawiedliwość i krzywdę społ., bezduszność praw wobec ludzi ubogich; realist., drobiazgowy opis środowisk społ. (mieszczańskich, biedoty miejskiej) zespalał z romant. atmosferą baśniowości i liryzmem; był kronikarzem życia współcz. Londynu, utrwalał postacie dziwaków i ekscentryków o rysach karykaturalno-groteskowych; operował szeroką skalą humoru, często o zabarwieniu satyrycznym. Do najpopularniejszych utworów Dickensa należą m.in.: Oliver Twist (1837–38), Nicholas Nickleby (1838–39), Dawid Copperfield (1849–50), Ciężkie czasy (1854), Mała Dorrit (1855–57), Wielkie nadzieje (1860–61), cykl Opowieści wigilijnych (1843–45).
DIDEROT DENIS (1713–84), franc. filozof, krytyk literatury i sztuki, pisarz; jeden z czołowych przedstawicieli franc. oświecenia; gł. (obok J. d'Alemberta) redaktor Wielkiej encyklopedii francuskiej, autor zamieszczonych w niej artykułów z dziedziny filozofii, sztuki i rzemiosła; początkowo zwolennik teizmu, następnie deizmu, ostatecznie opowiedział się za ateizmem, głosząc materializm, sensualizm i determinizm witalistyczny; postulował pierwszeństwo nauk eksperymentalnych przed spekulatywnymi; negował istnienie wolnej woli w naturze ludzkiej; w moralności przyjmował utylitaryzm i posłuszeństwo prawom natury; przeciwstawiając się wszelkim dogmatom, akcentował względność ludzkiego poznania i sprzeczność różnych dziedzin wiedzy. Swoje poglądy filoz. przedstawił w pracach: Myśli filozoficzne (1746), List o ślepcach (1749), O interpretacji natury (1754), Sen d'Alemberta (1830); Wybór pism filozoficznych (1953).W dziedzinie literatury wyróżnił się zwł. jako autor błyskotliwych powiastek filoz. Kubuś Fatalista i jego pan (1796) i Kuzynek mistrza Rameau (1821–23) oraz powieści psychol.-obyczajowej Zakonnica (1796); pisał sztuki teatr., ilustrujące jego koncepcje dramatu, oraz opowiadania (To nie bajka 1773).  
  DOSTOJEWSKI FIODOR M. (1821–81), powieściopisarz ros.; mistrz prozy psychol. Pierwszy utwór — powieść epistolarna Biedni ludzie (1846), zyskała wysoką ocenę krytyki, stawiając Dostojewskiego wśród wybitnych pisarzy ros. szkoły naturalnej. W dalszej twórczości Dostojewskiego oddalił się od dominującego kierunku ówczesnej prozy ros. pogłębiając analizę psychol. postaci; dobro i zło natury ludzkiej, irracjonalizm psychiki, zagadnienia rozdwojenia wewn. i marzycielstwa stanowią gł. problematykę utworów: Sobowtór (1846), Gospodyni (1847), Białe noce (1848). W 1849 Dostojewskiego aresztowano za udział w kółku pietraszewców i skazano na karę śmierci, następnie tuż przed egzekucją ułaskawiono, zamieniając wyrok na 4 lata katorgi i służbę wojsk. Na zesłaniu w światopoglądzie Dostojewskiego nastąpił zwrot ku chrześcijaństwu, które w najczystszej postaci zachowało się wg niego w prawosł. wierze ludu ros.; pierwszym artyst. ujęciem nowej problematyki były Notatki z podziemia (1864), ukazujące destrukcyjny wpływ indywidualizmu na psychikę ludzką; rozgłos przyniosła mu Zbrodnia i kara (1866) poddająca krytyce skrajny indywidualizm prowadzący do zbrodni; 1867–71 Dostojewski przebywał w zach. Europie; jego rozterki duchowe znalazły wyraz w powieści Idiota (1868), o nieudanej próbie zbawienia świata przez dobro; krytykę ros. ruchu rewol. zawarł w Biesach (1872); tajemne motywy postępków ludzkich prześledził w Młodziku (1875); problemy religii i ateizmu ukazał w Braciach Karamazow (1879–80), do których swoistym komentarzem jest Dniewnik pisatiela (1873–81); bogactwo problemów etycznych i filoz. uwarunkowały olbrzymi wpływ Dostojewskiego na literaturę ros. i świat.
DOYLE Sir ARTHUR CONAN (1859–1930), pisarz ang.; świat. sławę zyskał jako autor licznych nowel, opowiadań i powieści, gł. sensacyjno-kryminalnych; twórca postaci genialnego detektywa amatora Sherlocka Holmesa (Studium w szkarłacie 1888, Pies Baskerville'ów 1902); pol. zbiory m.in. Przygody Sherlocka Holmesa (1955) i Sherlock Holmes niepokonany (1960); ponadto utwory hist.-przygodowe i fantastycznonaukowe.  
  DUMAS ALEXANDRE, ojciec (1802–70), pisarz franc.; popularność przyniosły mu rzadko dziś grane dramaty, należące do pierwszych przejawów teatru romant., m.in. Henryk Walezy i jego dwór (1829), Antony (1831), Kean (1836); autor bardzo licznych, poczytnych powieści hist., odznaczających się wartką akcją, wykorzystujących barwne wątki przygodowe, m.in. cyklu z czasów panowania Ludwika XIII i Ludwika XIV: Trzej Muszkieterowie (1844), Muszkieterowie w dwadzieścia lat później (1845) i Wicehrabia de Bragelonne (1848), oraz Królowa Margot (1845), Hrabia Monte Christo (1845); wiele utworów Dumasa powstało przy współpracy innych autorów, m.in. A. Maqueta; pozostawił też pamiętniki.
DUMAS ALEXANDRE, syn (1824–95), syn naturalny Alexandre'a, pisarz franc.; czł. Akad. Franc.; autor powieści obyczajowych (m.in. Sprawa Clemenceau 1866), z których najpopularniejszą była Dama kameliowa (1848), adaptowana 1852 na scenę; sukces teatr. skłonił Dumasa do poświęcenia się dramatopisarstwu (liczne komedie obyczajowe o tendencjach moralizatorskich, m.in. Półświatek 1855, Cudzoziemka 1876); artykuły i broszury o podobnej problematyce (Dochodzenie ojcostwa 1883).  
  EURYPIDES (ok. 485–406 p.n.e.), tragediopisarz gr.; uczeń Anaksagorasa z Kladzomen i Prodikosa z Keos, upowszechniał w swej twórczości myśli i hasła sofistów; pierwszy uczynił charaktery ludzkie przedmiotem studiów i dał tym początek tragedii psychol.; ożywiając tragedie epizodami komicznymi, stał się prekursorem tragikomedii. Z 90 sztuk Eurypidesa zachowało się 17 tragedii, m.in. Alkestis, Medea, Hipolit, Ion, Ifigenia w Taurydzie, Elektra, Orestes, Ifigenia w Aulidzie, dramat satyrowy Cyklop i ok. 1000 fragmentów. Eurypides pierwszy wprowadził monolog odsłaniający przeżycia psych. bohatera, stosował prolog oraz pieśni chóru i arie nie łączące się z akcją sztuki; pierwszy również posłużył się wprowadzeniem interwencji bogów w rozwiązywanie zbyt skomplikowanej akcji (deus ex machina). Doceniony po śmierci, inspirował swą twórczością pisarzy, poetów, filozofów i artystów staroż. (np. Senekę Młodszego) i późniejszych; od końca XV w. był znany w zach. Europie (gł. w tłum. łac.); podziwiany i naśladowany, wywarł wpływ na teatr eur.
EZOP, Ajsopos (VI w. p.n.e.), półlegendarny bajkopisarz gr. z Frygii (Azja Mniejsza); uważany za twórcę klas. bajki zwierzęcej wywodzącej się z lud. tradycji ustnej; bajki Ezopa są gł. znane z przeróbek poetów rzym.: Fedrusa (I w.), Babriosa (II w.), Awianusa (IV/V w.), w Polsce — Biernata z Lublina; Bajki Ezopowe (przekład M. Golias, 1961).  
  FLAUBERT GUSTAVE (1821–80), pisarz franc.; twórczość Flauberta cechował krańcowy sprzeciw wobec romantyzmu, z którego wyrósł; stworzył powieść doskonałą stylistycznie, nacechowaną obiektywizmem, ze znakomitym obrazem społeczeństwa i pogłębionym studium psychiki bohaterów grzęznących w codzienności (Pani Bovary 1857) lub uwikłanych w polit. konflikty epoki (Szkoła uczuć 1869); powieść hist. pojmował na wzór parnasistów jako kolorowy, wypracowany fresk (Salambo 1862). Uznał za swą misję demaskowanie głupoty środowisk mieszczańskich (Słownik komunałów 1911 i powieść Bouvard i Pécuchet 1881). Jego Trzy opowieści (1877) należą do najwyższych osiągnięć sztuki nowelistycznej, a zebrana w 9 tomach korespondencja ma ogromne walory lit. i dokumentalne. Flaubert jest uważany za najwybitniejszego realistę, był mistrzem naturalistów.
LA FONTAINE JEAN de (1621–95), poeta franc.; czł. Akad. Franc.; do najsłynniejszych utworów La Fontaine'a należą wzorowane na dziełach G. Boccaccia i L. Ariosta Contes et nouvelles en vers (1664–75), a zwł. Bajki wyd. w 12 księgach (1668–94), które posłużyły jako wzór wielu pisarzom; La Fontaine czerpał ze wzorów pisarzy staroż. (Fedrus, Ezop), wzbogacił formę bajki, wprowadzając do niej żywy dialog, nadając jej niekiedy charakter opowiastki lub krótkiej dysertacji; poruszał w Bajkach nie tylko problemy moralno-obyczajowe, ale także aktualne zagadnienia polit., filoz. i nauk.; ponadto poematy oraz powieść wierszem i prozą Les amours de Psyché et de Cupidon (1669).  
  GALSWORTHY JOHN (1867–1933), ang. powieściopisarz i dramaturg; głośny cykl 2 trylogii: Saga rodu Forsytów (1906–21) i Nowoczesna komedia (1924–28), tworzący epicki obraz życia mieszczaństwa i arystokracji ang. od czasów wiktoriańskich po okres międzywojenny; dramaty społ. The Silver Box (1906), Walka (1909), Justice (1910); pol. wybór opowiadań Karawana (1963); 1932 otrzymał Nagrodę Nobla.
GOETHE JOHANN WOLFGANG von (1749–1832), najwybitniejszy niem. poeta i pisarz okresu Sturm und Drang i klasyki weimarskiej; myśliciel, uczony i mąż stanu; twórca o wszechstronnych zainteresowaniach, łączący wyobraźnię poet. z dociekliwością badacza; jego dzieła są kwintesencją niem. myśli humanist.; wczesna twórczość typowa dla okresu „burzy i naporu”, m.in. pełen buntu dramat Götz z Berlichingen (1773), osnuty na wydarzeniach wojen chłopskich, powieść epistolarna Cierpienia młodego Wertera (1774), która, dzięki odzwierciedleniu nastrojów ówczesnego młodego pokolenia, zyskała szybko świat. rozgłos i wielu naśladowców; z tego okresu pochodzą też liczne utwory liryczne, ody, hymny i pieśni (Znasz-li ten kraj, Prometeusz, Ganimed i in.); 1775 poeta zamieszkał w Weimarze (zaproszony przez ks. Karola Augusta), gdzie pełnił funkcję tajnego radcy, a po nobilitacji 1782 — prez. Izby Finansów; 1791–1817 kierował teatrem weimarskim, uczynił z miasta ośr. lit. i kult. księstwa; podróże do Włoch wzmogły zainteresowanie antykiem (Elegie rzymskie 1786–88); w twórczości poetyckiej Goethe osiągnął bogactwo form i środków, oddając najpełniej ducha klas. poezji niem.; pierwsze lata weimarskie przyniosły obfity plon, powstało wiele wierszy lirycznych, ballad (Król olch, Rybak), dramatów: Ifigenia w Taurydzie (1787), Egmont (1787), Torquato Tasso (1789), z prac nauk. Versuch, die Metamorphose der Pflanzen zu erklären (1790). Twórczość poetycka Goethego osiągnęła największy rozkwit w latach 90. W 1808 Goethe wydał pierwszą część tragedii Faust, której część druga, wyd. 1832, uwieńczyła dzieło życia poety; do najważniejszych osiągnięć liryki sędziwego wieku należy zbiór Dywan Zachodu i Wschodu (1819), a epikę zamyka autobiografia Z mojego życia.  
  GOGOL NIKOŁAJ W. (1809–52), pisarz ros.; wczesne opowiadania (Wieczory na futorze niedaleko Dikańki 1831–32) osnute na tle życia ludu ukr., obficie wykorzystujące folklor, łączyły barwny opis obyczajów z komicznie potraktowaną demonologią; ukr. regionalizm występował także w cyklu Mirgorod (1835); opowieści ze zbioru Arabeski (1835): Newski Prospekt, Pamiętnik szaleńca, Portret wykazują wyraźne powinowactwa z romant. groteską E.T.A. Hoffmana; w słynnych opowieściach Nos (1836), Płaszcz (1842) został podjęty charakterystyczny dla literatury ros. lat 40. temat „małych ludzi”. Gogol zasłynął jako autor komedii obyczajowych: Ożenek (1835) i Rewizor (1836), satyry na ros. system adm., którego nieprawidłowości oceniał nie w kategoriach polit., lecz moralnych (wątek Rewizora został podsunięty przez A.S. Puszkina), oraz powieści Martwe dusze (t. 1 1842), w której oskarżenie szlacheckiej Rosji, jej wynaturzonych przedstawicieli uzupełnił wypowiedziami o pozytywnych cechach ros. charakteru nar., o potencjalnych siłach ludu; zobrazowanie dodatnich stron życia ros. miał zawierać 2 tom powieści, którego rękopis został przez autora spalony 1845, a idee planowanego tomu znalazły wyraz w zbiorze traktatów na tematy społ., polit., rel., moralne i estet., ujętych w formie epistolarnej Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi (1847); w postępowych kręgach ros. utwór przyjęto z niechęcią; swoje wyjaśnienia Gogol zawarł w Spowiedzi autorskiej (1847); w jego dorobku są również prace teol., m.in. Rozważania o Boskiej Liturgii. Oceniając rzeczywistość ze stanowiska moralisty Gogol łączył komizm z głęboką refleksją („śmiech przez łzy”), budząc w czytelnikach samowiedzę społ.; doprowadził do dominacji prozy fabularnej w literaturze ros.; był mistrzem wyrosłej z romantyzmu groteski, satyrykiem humorystą; wzbogacił język artyst. o specyficzne i ekspresywne słownictwo opisywanych środowisk. Twórczość Gogola wywodząca się z moralizatorskich tendencji oświecenia i zawierająca pierwiastki lud.-fantastyczne, przejęte z romantyzmu, utorowała drogę do realizmu.
GORKI MAKSIM, właśc. Aleksiej M. Pieszkow (1868–1936), pisarz ros.; 1889 aresztowany za współpracę z nielegalnymi kółkami narodników; 1901–13 kierował działem lit. wydawnictwa Znanije; za autorstwo proklamacji rewol. wzywających do obalenia ustroju powtórnie aresztowany 1905. Zagrożony represjami, lata 1906–13 spędził za granicą, gł. na Capri. W 1892 debiutował opowiadaniem Makar Czudra; sławę przyniosły mu Szkice i opowiadania (t. 1–3 1898–99), dramaty Mieszczanie (1902) i Na dnie (1902), w których poetyzował żywiołowy romant. bunt ludzi społ. „dna” przeciw ustalonym normom etycznym, oraz pełniące funkcję agitacyjną rewol. poematy prozą Pieśń o Sokole (1895) i Pieśń o Zwiastunie Burzy (1901). Głośną propagandową powieść Matka (1906) poświęcił problemowi budzenia się świadomości społ. robotników; utwór ten po latach uznano za modelową powieść socrealistyczną. Do arcydzieł literatury pamiętnikarskiej należy jego autobiogr. trylogia Dzieciństwo (1913–14), Wśród ludzi (1915) i Moje uniwersytety (1923). W 1913 dzięki amnestii wrócił do Rosji; rewolucję październikową uznał za przedwczesną, swemu kryt. stosunkowi do programu i działalności bolszewików dał wyraz w cyklu artykułów Myśli nie na czasie (gazeta „Nowaja żyzń” 1917–18); 1921–31 przebywał w Niemczech, Czechosłowacji i we Włoszech, w Sorrento. Od 1931 w kraju, otworzył I Zjazd Pisarzy (1934), na którym wygłosił referat programowy na temat kierunku rozwoju literatury w ZSRR. Obwołany twórcą realizmu socjalist.; w warunkach narastania dyktatury stalinowskiej Gorki ulegał niejednokrotnie manipulacji czynników polit., czego wyrazem była akceptacja wychowania przez pracę w łagrach. Opublikował w tym czasie powieść Artamonow i synowie (1925), dramaty (Jegor Bułyczow i inni 1932) oraz obszerną, nie ukończoną powieść Życie Klima Samgina (1925–36), która stanowi kronikę ros. życia społ.-polit. i kulturalnego 1880–1917; ponadto zbiór reportaży Po kraju Rad (1929), liczne wspomnienia o L.N. Tołstoju, A.A. Błoku, A.P. Czechowie i in. Zmarł nagle w nie wyjaśnionych dotychczas okolicznościach.  
  GRIMM WILHELM (1786–1859), brat Jacoba Ludwiga Karla, niem. filolog, zbieracz baśni i podań lud.; od 1831 prof. uniw. w Getyndze i Berlinie; od 1841 czł. akad. nauk w Berlinie; autor zbiorów podań, mitów i sag niem., także prac filol. (Die deutsche Heldensage 1829) i teoretycznoliterackich.
GRIMM JACOB LUDWIG KARL (1785–1863), brat Wilhelma, niem. filolog; twórca germ. językoznawstwa porównawczego; od 1830 prof. uniw. w Getyndze, od 1841 — w Berlinie; od 1841 czł. akad. nauk w Berlinie; sformułował prawo fonetyczne dotyczące germ. przesuwki spółgłoskowej (tzw. prawo Grimma); gł. dzieło Deutsche Grammatik (t. 1–4 1819–37) oraz słownik Deutsches Wörterbuch (1852, wspólnie z bratem) kontynuowany przez R. Hildebranda, K. Weiganda i in.; wraz z bratem wydał zbiór bajek Kinder- und Hausmärchen (1812–15) tłum. na wiele języków (pierwsze wyd. pol. Baśnie dla dzieci i młodzieży 1895, Baśnie domowe i dziecięce... t. 1–2 1982) oraz Deutsche Sagen (t. 1–2 1816–18).  
  HAŠEK JAROSLAV (1883–1923), pisarz czes.; w młodości związany z ruchem anarchistycznym; podczas I wojny świat. w niewoli ros., następnie w Armii Czerwonej jako dziennikarz i komisarz polit., zbliżył się wówczas do ideologii komunist.; od 1921 w kraju, gdzie poświęcił się wyłącznie literaturze; współzałożyciel (1911) Partii Umiarkowanego Postępu w Granicach Prawa, której działalność sprowadziła się do wystąpień o charakterze happeningu polit., mających na celu kpinę z czes. systemu parlamentarnego, jej perypetie opisał w Historii Partii Umiarkowanego Postępu w Granicach Prawa (1963, wyd. pol. 1987); autor obrazków satyr. i humoresek wykpiwających biurokratyzm, policyjny system monarchii austro-węg. i drobnomieszczaństwo (m.in. zbiór Trampoty pana Tenkráta 1912); rozgłos zyskał powieścią z czasów I wojny świat. Przygody dobrego wojaka Szwejka (t. 1–4 1921–23), która jest groteskową satyrą na militaryzm i absurdalny system monarchii habsburskiej; jej bohater to typ rzekomo naiwnego, lojalnego, ale życiowo przebiegłego prostaczka; pol. wybory humoresek Haška: Kronika śmiechu (1950), Tasiemiec księżnej pani (1951), Wieczory z Jarosławem Haszkiem (1956), Wędrówki z Jarosławem Haszkiem (1958), Gdy się serce roznamiętni.... Satirikon erotyczny z niespodziankami (1993).
HOMER (VIII w. p.n.e.?), poeta gr.; uważany za autora Iliady i Odysei, 2 wielkich eposów, pierwszych utworów literatury eur.; wg tradycji Homer był ślepym śpiewakiem wędrownym, a o miano jego ojczyzny spierało się 7 miast. Zagadnienie autorstwa, tzw. kwestia Homerowa, jest przedmiotem sporu rozpętanego wystąpieniem F.A. Wolfa w XVIII w.; wg tzw. pluralistów poematy zostały spisane i złożone w całość w Atenach w VI w. p.n.e. z przekazywanych ustnie pieśni różnych autorów; tę opinię miały potwierdzać pewne niekonsekwencje w tekstach; tzw. unitaryści natomiast dowodzili jedności kompozycji i techniki poetyckiej. Z nowoczesnych analiz wynika, że IliadaOdyseja są efektem długiego, sięgającego epoki mykeńskiej rozwoju gr. poezji epickiej, przekazywanej ustnie; jej dorobek w postaci repertuaru pieśni bohaterskich oraz techniki poetyckiej wykorzystał poeta dla stworzenia wielkiej, starannie przemyślanej kompozycji. Z badań nad poezją Homera narodziła się filologia, od przekładu Odysei na łacinę Liwiusza Andronikusa rozpoczęła się literatura rzym.; wielka epika eur. kształtowała się pod wpływem Homera (Wergiliusz, Dante, A. Mickiewicz).  
  HUGO VICTOR MARIE (1802–85), franc. pisarz i polityk; czł. Akad. Franc.; przywódca i teoretyk romantyzmu. Początkowo zwolennik Burbonów, później popierał rewolucję lipcową 1830, uczestniczył w rewolucji lutowej 1848, był deputowanym do Konstytuanty; jako żarliwy demokrata i liberał, po zamachu stanu Napoleona III (1851) dobrowolnie opuścił kraj; powrócił do Paryża 1870; będąc deputowanym do Zgromadzenia Nar., sprzeciwiał się prześladowaniu komunardów; od 1876 czł. Senatu. Po ogłoszeniu zbiorów poezji Odes et ballades (1826) i Les orientales (1829) wysunął się na czoło franc. romantyzmu; stworzył arcydzieła liryki (Les feuilles d'automne 1831, Les contemplations 1856); był też poetą epickim i filoz. (Legenda wieków, cz. 1–3 1859–83) oraz polit. (Chłosta 1853); wywarł istotny wpływ na poezję franc. od J.A. Rimbauda do surrealistów. W dziedzinie teatru zasłynął jako autor manifestu franc. romantyzmu w przedmowie do dramatu Cromwell (1827); gł. sztuki Hugo, dramaty wierszem: Hernani, czyli Honor kastylski (1830) i Ruy Blas (1838) stały się okazją do gwałtownych starć między zwolennikami romantyzmu i klasycyzmu. Hugo jest autorem wielu powieści, m.in. z dziejów średniow. Paryża Katedra Marii Panny w Paryżu (1831) i Nędzników (1862), obrazu społeczeństwa rewol. i burż. Francji; ponadto Pracownicy morza (1866), Człowiek śmiechu (1869), Rok 93 (1874); pamflety polit. (Napoleon Mały 1852), szkice — z podróży (Ren 1842) i hist.; Dzieła (t. 1–28 1928–31), Poezje polityczne (1954), Liryki i poematy (1962), Poezje wybrane (1976), Poematy wybrane (1985).
IBSEN HENRIK (1828–1906), dramatopisarz norw.; 1851–56 współpracownik i reżyser teatru w Bergen oraz 1857–64 dyr. artyst. teatru w Christianii (ob. Oslo), dążył do stworzenia norw. teatru nar.; początkowo pisał dramaty oparte na motywach hist., legendach lud. i sagach skand. (m.in. Pani zamku Östrot 1854; Pretendenci do tronu 1863); tematykę społ.-obyczajową zapoczątkował Komedią miłości (1862). Nie doceniany przez rodaków, przebywał 1864–91 za granicą (Włochy, Niemcy). Światowy rozgłos przyniosły Ibsenowi 2 poematy dram.: Brand (1866), filoz. apoteoza człowieka o niezłomnych zasadach, i Peer Gynt (1867), alegor. fantazja dram., z aluzjami do ówczesnego teatru norw. i nar. romantyzmu. Cykl realist. dramatów ma charakter demaskatorski, Ibsen zaatakował w nich ówczesny system wychowawczy, konwenanse i fałszywą moralność mieszczaństwa (Podpory społeczeństwa 1877; Dom lalki 1879; Upiory 1881; Wróg ludu 1882); w tych dramatach rozwinął technikę retrospektywną, ich treścią są wydarzenia z przeszłości bohaterów, ujawnione, stanowią punkt kulminacyjny utworu. Późniejsza twórczość Ibsena koncentruje się wokół konfliktów wewn. postaci, jest wieloznaczna w wymowie, ulega wpływom symbolizmu (Dzika kaczka 1884); bliska naturalizmowi analiza zagadnień erotycznych wystąpiła m.in. w dramacie Hedda Gabler (1890). W niektórych utworach Ibsena są widoczne wpływy mistycyzmu (Rosmersholm 1886; Mistrz Solness 1892; Gdy się zbudzimy spośród zmarłych 1899). O wartości artyst. twórczości Ibsena decyduje zwarta budowa utworów, umiejętność celnego konstruowania dialogu. Dramaty jego weszły na trwałe do repertuaru świat. dramaturgii; w Polsce szczególnie popularne 1882–1906, do dzisiaj należą do stałego repertuaru teatr.; wybór pol. Dramaty (1984).  
  JOYCE JAMES (1882–1941), pisarz irl., tworzący w języku ang.; jeden z najwybitniejszych nowatorów prozy XX w.; 1904 wyemigrował z Irlandii, przebywał gł. we Francji i Szwajcarii. Twórczość Joyce'a ma silny podkład autobiogr., atakuje mity rodzinne, rel. i nar., dając jednocześnie wyraz nieprzezwyciężonym związkom z tradycją i krajem ojczystym. Wczesne utwory: tom liryków Chamber Music (1907), zbiór naturalistyczno-symbolicznych opowiadań Dublińczycy (1914), powieść Portret artysty z czasów młodości (1916). Główne dzieło powieściowe, Ulisses (1922), to parodystyczna transpozycja Odysei, utwór o wielorakim i skomplikowanym sensie parabolicznym, rewolucjonizującym konstrukcję powieści przez wprowadzenie monologu wewnętrznego (w formie dygresyjno-skojarzeniowego tzw. strumienia świadomości), zrelatywizowanie pojęcia czasu i przestrzeni, symultanizm, rozsadzenie klas. ram osobowości bohaterów, różnorodność stylów i poetyk. Ostatnim dziełem Joyce'a jest wieloznaczny, fantastyczno-groteskowy poemat prozą o treściach historiozoficznych Finnegan's Wake (1939).
KAFKA FRANZ (1883–1924), pisarz austr., pochodzenia żyd.; z zawodu prawnik, był urzędnikiem ubezpieczeniowym w Pradze; w powieściach stworzył model sytuacji (nazywanej często „kafkowską”), której istotą jest konflikt jednostki (urzędnika) z anonimową, nadrzędną wobec niej instancją (instytucja sądu, zarząd zamku); zniewolona jednostka nie jest w stanie zgłębić w drodze racjonalnych dociekań zasad działania zhierarchizowanej, wszechogarniajacej struktury; deformacja groteskowa rzeczywistych sytuacji, wieloznaczne, paraboliczne obrazy odzwierciedlają funkcjonowanie świadomości człowieka zagubionego w nieprzychylnym świecie. Za życia Kafki ukazały się nowele: Wyrok, Przemiana (obie 1916), Lekarz wiejski, Kolonia karna (obie 1919), Głodomór (1924) ; pozostałe utwory Kafki ogłosił jego przyjaciel M. Brod; powieści — Proces (1925), Zamek (1926) i Ameryka (1927), opowiadania, aforyzmy i przypowieści ; proza intymna: Dzienniki 1910–1923 (1954), Listy do Mileny (1952), Listy do Felicji (1967).  
  KIPLING RUDYARD (1865–1936), ang. poeta i prozaik; rozgłos zdobył jako autor opowiadań z życia wojskowych i urzędników ang. w Indiach (Plain Tales from the Hills 1888) oraz melodyjnych ballad żołnierskich (Barrack-Room Ballads 1892); apologeta bryt. ekspansji kolonialnej jako misji cywilizacyjnej, dostrzegał jednak odrębne wartości kulturowe podbitych ludów; fascynacja egzotyką Indii odbiła się w najwybitniejszym dziele Kiplinga, powieści Kim (1901,) i zbiorach fantastycznych opowieści: Księga dżungli (1894) i Druga księga dżungli (1895); na swych wspomnieniach szkolnych oparł cykl opowiadań, połączonych fabularnie, Stalky i Spółka (1899); dzięki walorom narracji, dowcipowi i fantazji Kipling zyskał współcześnie ogromną poczytność; 1907 otrzymał Nagrodę Nobla.
LONDON JACK, właśc. John Griffith London (1876–1916), pisarz amer.; wiódł życie trampa, marynarza, kłusownika, poszukiwacza złota; samouk, idee socjalist. łączył z teorią walki o byt i kultem silnych indywidualności, naturalizm — z przygodową romantyką (tłem jego utworów, w znacznej mierze autobiogr., są zwykle morza pd. i Alaska); gł. powieści: Zew krwi (1903), Wilk morski (1904), Biały Kieł (1906), Martin Eden (1909), Bellew Zawierucha (1912), John Barleycorn, czyli Wspomnienia alkoholika (1913); ponadto nowelistyka, powieść społ. Mieszkańcy otchłani (1903) i utopijna Żelazna Stopa (1907), traktaty społeczne.  
  MANN THOMAS (1875–1955), brat Heinricha, pisarz niem.; najwybitniejszy prozaik niem. 1 poł. XX w.; red. pisma satyr. „Simplicissimus”; od 1933 na emigracji. Mann tworzył powieści o charakterze intelektualnym, nawiązujące do niem. powieści edukacyjnej z okresu klas. i realist. w XIX w.; gł. tematem jego prozy jest konflikt między myślą i duchem a życiem, wynikający z kryzysu kultury mieszczańskiej, przejawiającego się w jej dekadencji, rozpadzie struktur społ. i zwyrodnieniu myśli polit.; świat. rozgłos zdobył powieścią Buddenbrookowie (1901), kroniką świetności i schyłku hanzeatyckiej rodziny kupieckiej; symbol. obraz duchowego kryzysu współcz. Europy w przededniu I wojny świat. nakreślił w Czarodziejskiej górze (1924); na emigracji powstała tetralogia bibl. Józef i jego bracia (1933–43) oraz poet. powieść Lotta w Weimarze (1939), impresja o J.W. Goethem, postaci symbolizującej najwyższe osiągnięcia duchowe narodu niem.; najznakomitszym dziełem tych lat jest Doktor Faustus (1947), powieść „o muzyce i polityce”, ujęta w formę pamiętnika, obejmująca ogromny krąg zagadnień dotyczących sztuki, kultury, polityki, z problemem niem. jako punktem centr., obrazująca zagładę sztuki w zetknięciu z okrutną rzeczywistością; z ostatniego okresu pochodzi m.in. Wybraniec (1951), powieść oparta na eposie Gregorius Hartmanna von Aue, mająca charakter kroniki średniow., pełna refleksji o wiecznej walce dobra ze złem, oraz ironiczna powieść łotrzykowska Wyznania hochsztaplera Feliksa Krulla (1954). Okres pobytu Manna na emigracji cechowała ożywiona działalność publicyst., skierowana przeciw hitleryzmowi, wzywająca naród niem. do obalenia hitleryzmu (m.in. cykl słynnych przemówień radiowych Deutsche Hörer 1942). Proza Manna obejmuje ponadto kilkadziesiąt nowel i opowiadań ; 1929 otrzymał Nagrodę Nobla.
MAUPASSANT GUY de (1850–93), pisarz franc.; jeden z gł. przedstawicieli naturalizmu; autor ok. 300 nowel, zawartych w kilkunastu tomach; do najsłynniejszych należy Baryłeczka (wyd. w zbiorze pisarzy naturalistów Wieczory medańskie 1880), ponadto m.in. Dom pani Tellier (1881), Iwetta (1884); zawierające silne akcenty ironii, satyry i krytyki społ., przedstawiają realist., pełen pesymizmu obraz ówczesnego społeczeństwa; także powieści, m.in. Historia pewnego życia (1883), Bel Ami (1885), Piotr i Jan (1888); technikę pisarską Maupassanta cechuje umiarkowanie, prostota, obiektywizm, mistrzowskie panowanie nad stylem (swoją teorię estet. zawarł w przedmowie do Piotra i Jana); ponadto relacje z podróży, sztuki teatr.  
  MOLIERE, Molier, właśc. Jean Baptiste Poquelin (1622–73), najwybitniejszy komediopisarz franc., także aktor i dyr. teatru. W 1645 ruszył w objazd prowincji z trupą teatr. rodziny Béjartów i Ch. Dufresne'a; 1658 osiadł w Paryżu, gdzie zdobył sławę i poparcie króla sztuką Pocieszne wykwintnisie, wyst. w Luwrze (1659). Wśród utworów Moliera, łączących tradycje rodzimej farsy z elementami › commedia dell'arte i klas. sztuki komicznej, znajdują się farsy (Lekarz mimo woli 1666, Chory z urojenia 1673), komedio-balety (La pastorale comique 1666, do muzyki J.B. Lully'ego), komedie intrygi (Grzegorz Dyndała 1668, Szelmostwa Skapena 1671), ale największe spory wśród współczesnych (np. 5-letnia walka o wystawienie Świętoszka, wyst. przed królem 1664, publiczne 1669; spór o Don Juana 1665) i największy zachwyt potomności wzbudziły tzw. wielkie komedie (m.in. Szkoła żon 1662, Świętoszek, Don Juan, Mizantrop 1666, Skąpiec 1668) — satyr. obraz obyczajowości franc. XVII w., a zarazem niezrównana galeria typów uosabiających wieczne wady ludzkie — skąpstwo, pychę, obłudę, mizantropię. Molier wierzył w skuteczność nauczania ze sceny: wzorując się na Molierze de Montaigne'u i F. Rabelais'm przyznawał jednostce prawo do swobodnego rozwoju, z zastrzeżeniem, że swoboda ta musi być podporządkowana wymogom życia w społeczeństwie.
OWIDIUSZ, Publius Ovidius Naso (43 r. p.n.e.–17 r. lub 18 r. n.e.), jeden z największych poetów rzym.; związany z poet. kołem Korwinusa Mesali. Z młodzieńczego okresu twórczości Owidiusza pochodzą › elegie o tematyce miłosnej Amores, Heroidy — zbiór fikcyjnych listów mitycznych heroin do swych kochanków, O kosmetyce twarzy kobiecej oraz dowcipny poemat dydaktyczny Sztuka kochania. Okres dojrzały reprezentują 2 duże utwory ajtiologiczne: Fasti — zbiór mitów objaśniających kalendarz rzym. oraz Przemiany, 250 mitów wyjaśniających pojawienie się niektórych zwierząt, roślin i ciał niebieskich. Wygnanie Owidiusza z Rzymu (z nie wyjaśnionych przyczyn zesłany 8 r. n.e. przez ces. Oktawiana Augusta do Tomi nad M. Czarnym) przyniosło Tristia [‘żale’] i Epistulae ex Ponto [‘listy znad M. Czarnego’] — utwory pełne tęsknoty za Rzymem i próśb o umożliwienie powrotu; załamany poeta zmarł na wygnaniu. Owidiusz doprowadził do doskonałości łac. język poet., który w jego utworach zachwyca mistrzostwem narracji, żywością i barwnością opisu, fantazją i poczuciem humoru; zyskał ogromną popularność u swoich współcz. i nigdy jej nie stracił.  
  PASTERNAK BORIS L. (1890–1960), pisarz ros.; uprawiał intelektualną poezję refleksyjną, opartą na własnym systemie filoz.-estet., tematycznie związaną z przyrodą i miłością (zbiory poet. m.in. Blizniec w tuczach 1914, Powierch barjerow 1917, Życie — moja siostra 1922, Tematy i wariacje 1923, Na rannich pojezdach 1943); w poematach o tematyce rewol. Wzniosła choroba (1924), Lejtienant Szmidt (1926–27), Rok dziewięćset piąty (1927), powieści poet. Spiektorskij (1930), w zbiorze wierszy Przestwór ziemski (1945) podjął problem moralnej odpowiedzialności jednostki za historię; napisał ponadto cykl wierszy filoz. Gdy się rozpęta (1956–59); tworzył również liryczną prozę eseistyczną (m.in. tom Rasskazy 1925, autobiogr. opowiadanie Ochrannaja gramota 1931); międzynar. rozgłos zdobył dzięki powieści Doktor Żywago (Mediolan 1957), ukazującej rewolucję z perspektywy inteligenta, nie uznającego przemocy za zasadę budowania przyszłości; ostra kampania prasowa zorganizowana przeciw Pasternakowi po ogłoszeniu powieści za granicą spowodowała jego rezygnację z otrzymanej 1958 Nagrody Nobla; tłumacz dramatów W. Szekspira, Fausta J.W. Goethego, utworów J. Słowackiego i poezji gruz.
PERRAULT CHARLES (1628–1703), brat Claude'a, pisarz franc.; czł. Akad. Franc.; przywódca tzw. nowożytników w sporze ze starożytnikami, któremu dał początek poematem Le siecle de Louis le Grand (1687) i dialogami Paralleles des anciens et des modernes (t. 1–4 1688–97); sławę zawdzięcza zbiorowi baśni Bajki Babci Gąski (1697), m.in. Czerwony Kapturek, Śpiąca królewna, Kopciuszek.  
  PLATON (ok. 427–347 p.n.e.), filozof gr.; uczeń Sokratesa, twórca platonizmu; założyciel szkoły zw. Akademią Platońską. Głosił, iż idee, czyli pojęcia ogólne (szczególnie moralne i log.), istnieją realnie jako czyste własności (powszechniki) bądź jako niezmienne prawzory zmiennych rzeczy; w kosmologii przyjmował, że świat jest urządzony celowo i harmonijnie przez swego sprawcę (Demiurga), który go zbudował z odwiecznej materii; przejął od Sokratesa i rozwinął koncepcję duszy nieśmiertelnej jako czynnika witalnego (źródło życia), moralnego (czyniła z człowieka podmiot moralny) oraz racjonalnego (pozwalała poznać prawdy wieczne). Platon sformułował też koncepcję idealnego państwa, zgodnie z koncepcją ustroju autorytarno-nomokratycznego, uzasadnianego hierarchicznym zróżnicowaniem dusz ludzkich wg ich moralnej predyspozycji do rodzenia (rolnicy), walki (żołnierze) i rządzenia (mędrcy). Koncepcje Platona wywarły znaczny wpływ na rozwój filozofii staroż. oraz średniow. (chrześc.), stały się inspiracją późniejszych kierunków i szkół filoz.; dzieła Platona niemal w całości przetrwały do naszych czasów; mają przeważnie charakter dialogów; do najważniejszych należą: Sofista, Polityk, Uczta, Fajdros, Gorgiasz, Teajtet, Państwo, Timajos, Fedon, Prawa.
POE EDGAR ALLAN (1809–49), amer. poeta, nowelista i krytyk lit.; twórca prozy detektywistycznej; w literaturze amer. zajął miejsce wybitne, choć odosobnione, bliższe eur. romantyzmowi i prekursorskie wobec symbolizmu, którego przedstawiciele (zwł. Ch. Baudelaire) stali się jego właściwymi odkrywcami i naśladowcami; uprawiał lirykę posępnych wyznań i refleksji, łączącą poetykę symbol. wizji i niedopowiedzeń z kunsztowną instrumentacją rytmiczno-dźwiękową (np. słynny Kruk 1845), której wyznaczał ważne miejsce w swych koncepcjach estet. (poezja jako „rytmiczne tworzenie piękna”). Silny wpływ na literaturę świat. wywarła jego nowelistyka, mistrzowska w cieniowaniu nastrojów niesamowitej fantastyki i grozy (np. Zagłada domu Usherów 1839), a także w precyzyjnym konstruowaniu zagadkowej intrygi sensacyjno-detektywistycznej (Zabójstwo przy rue Morgue 1841, Złoty żuk 1843); wybory pol., m.in.: Opowieści nadzwyczajne (1913), Arabeski (t. 1–2 1922), Groteski (1924), Opowiadania (t. 1–2 1956), Poezje wybrane (1960).  
  PROUST MARCEL (1871–1922), pisarz franc.; gł. dziełem Prousta jest cykl powieściowy stanowiący przełom w historii powieści XX w. W poszukiwaniu straconego czasu (cz. 1–7 1913–27); obejmuje on: W stronę Swanna, W cieniu zakwitających dziewcząt, Strona Guermantes, Sodoma i Gomora, Uwięziona, Nie ma Albertyny, Czas odnaleziony. Dzieło to nie jest powieścią tradycyjną; akcję stanowią wspomnienia przeżyć, rekonstrukcja zasłyszanych zdarzeń, towarzyszy temu analiza psychol. ujawniająca ukryte mechanizmy osobowości. Zasadą organizującą kompozycję utworu jest czas, który wg Prousta można odzyskać dzięki pamięci, nie świadomej, lecz mimowolnej; wspomnienie pobudzone przypadkowym bodźcem przywołuje przeszłość, która następnie może zostać utrwalona w dziele sztuki, będącym dla Prousta najwyższą wartością, jedynym możliwym środkiem porozumienia z ludźmi; ponadto nie ukończona powieść Jan Santeuil (1952), zbiór prozy Pastiches et mélanges (1919), szkice kryt. Contre Sainte-Beuve (1954).
PUSZKIN ALEKSANDR S. (1799–1837), poeta ros.; jeden z najwybitniejszych poetów romant.; pierwsze utwory — dydaktyczno-satyr., listy poet., elegie i ody, powstałe w czasie nauki w liceum w Carskim Siole — były pisane pod wpływem klasycyzmu i preromantyzmu. W 1817–20 Puszkin przebywał w Petersburgu, zbliżył się do kręgu dekabrystów; stworzył wtedy poemat baśniowy Rusłan i Ludmiła oraz wiele śmiałych wierszy polit. (m.in. odę Wolność 1817, wyd. 1856), za które 1820 został zesłany na pd. Rosji; powstał wtedy cykl tzw. poematów południowych: Jeniec Kaukazu (1822), Fontanna Bachczysaraju (1824) i Cyganie (1827), wprowadzających bajronizm do poezji ros.; napisał tam też słynne liryki, m.in. Sztylet (1821) i Więzień (1822); 1825 stworzył tragedię romant. Borys Godunow (wyd. 1831), osnutą na tle wydarzeń w Rosji na przeł. XVI i XVII w.; 1826, po powrocie do Moskwy, poznał A. Mickiewicza (przełożył potem kilka jego utworów, m.in. Trzech Budrysów). W 1826–30 pod wpływem powieści hist. W. Scotta napisał pierwszą (nie ukończoną) powieść hist.-biogr. Murzyn Piotra Wielkiego (1827, wyd. 1837); Piotrowi I Romanowowi poświęcił poemat Połtawa (1829); 1830 ukończył swój największy utwór — Eugeniusz Oniegin (wyd. 1833), poemat dygresyjny, rozpoczęty 1824, w czasie zesłania, w fazie rozkwitu poezji Puszkina, zakończony w okresie dojrzałym, kiedy poeta podjął tematykę współcz., obyczajowo-społ., w powiązaniu z historią; 1830 napisał ponadto cykl tzw. małych tragedii (m.in. Mozart i Salieri, Gość kamienny) oraz nowatorski cykl nowel Opowieści świętej pamięci Iwana Piotrowicza Biełkina. W 1830–34, inspirowany przez ros. poezję lud., stworzył cykl bajek, m.in. Bajka o carze Sałtanie...; bunt chłopski zobrazował w nie dokończonej powieści Dubrowski (1832–33, wyd. 1841), zaś powstanie J.I. Pugaczowa — w powieści hist. Córka kapitana (1836); w ostatnim wielkim poemacie Jeździec miedziany (1833), zrodzonym z polemiki Puszkina z Ustępem III części Dziadów Mickiewicza, powrócił do postaci Piotra I Romanowa; 1836 zał. mies. społ.-lit. „Sowriemiennik”; zmarł w wyniku pojedynku z G. d'Anthesem; Puszkin był wybitnym reformatorem ros. języka lit.; Dramaty (1947), Dzieła wybrane (t. 1–6 1953–54), Poezje wybrane (1971).  
  SHAKESPEARE, Szekspir, WILLIAM (1564–1616), ang. poeta, dramatopisarz i aktor czasów Elżbiety I i Jakuba I; biografia Shakespeare'a jest oparta na niekompletnych źródłach dokumentalnych, zwł. skąpo informujących o latach poprzedzających jego sukces artyst. w Londynie. Pochodził z miasteczka Stratford-upon-Avon, tam później mieszkał i zmarł. Od ok. 1590 do 1610 przebywał w Londynie, działając jako aktor i pisarz; pierwsze poematy (Wenus i Adonis 1593, Lukrecja 1594) dedykował hr. Southampton; od 1594 czł. kompanii Sług Lorda Szambelana, dysponującej od 1599 własnym teatrem The Globe, a następnie Blackfriars Theatre; z wstąpieniem na tron Jakuba I trupa przyjęła nazwę Sług Królewskich (1603); 1596 jego ojciec otrzymał tytuł szlachecki. Zbiorowe wydanie pośmiertne dzieł Shakespeare'a (tzw. Pierwsze Folio 1623), które ustala kanon 36 sztuk (potem przyjęto 37), dzieli jego twórczość na kroniki hist. (dramaty z dziejów Anglii), tragedie i komedie; chronologia utworów sporna, rękopisów brak. Najwcześniejszy zespół sztuk tworzy tetralogia: 3 części Henryka VIRyszard III (1590–93); w okresie do 1600 powstała większość kronik, m.in.: Ryszard II (1595), 2 części Henryka IV ze słynną postacią Falstaffa (1596–98), Henryk V (1599), a także większość komedii, m.in.: Stracone zachody miłości (1594), Sen nocy letniej (1595), Jak wam się podoba (1599–1600), Wieczór Trzech Króli (1600), oraz tragedia miłosna Romeo i Julia (1595); na okres 1601–09 przypadają największe tragedie — Hamlet (1601), Otello (1604), Król Lir (1606), Makbet (1606), Antoniusz i Kleopatra (1607); w ostatnich latach życia Shakespeare napisał m.in. komedię fantastyczną Burza (1611), wydał też cykl 154 Sonetów (1609), należący do arcydzieł ang. liryki. Swym wszechstronnym talentem wytyczył kierunki rozwoju dramatu nowoż.; czerpiąc z Seneki Młodszego i Plauta, Plutarcha, kronik średniow. i nowelistyki wł., splatał rzeczywistość z fantastyką, tragizm z komizmem, swobodnie przekraczał reguły klas., wprowadzając bogactwo wątków, scen, postaci, tworząc złożone, wyraziste charaktery, w osobowości bohatera widząc podstawowe źródło jego losu. Ogólnoludzkie prawdy, zawarte w utworach Shakespeare'a, plastyczność, urok i wdzięk postaci, werwa dram. i poet., metaforyczność stylu, dynamizm i melodyjność wiersza, obok wciąż odnajdywanych nowych wartości, przesądzają o nieprzerwanym odbiorze jego dzieł i uznaniu Shakespeare'a, zwł. od czasów romantyzmu, za największego dramaturga w literaturze światowej.
STEVENSON ROBERT LOUIS (1850–94), szkoc.-ang. pisarz, z zawodu prawnik; osiedliwszy się 1888 na Samoa, występował w obronie miejscowej ludności; problemom gosp. i kult. Polinezji poświęcił książkę In the South Seas (1896); twórca ang. powieści neoromant.: przygodowej, o fantastyczno-egzotycznej tematyce (Wyspa skarbów 1882), hist., czerpiącej temat z dziejów Szkocji (Porwany za młodu 1886) i sensacyjnej, nawiązującej do groteski A.E. Poego (Dziwna historia dra Jekylla i Mra Hyde'a 1886); opowiadania, wiersze.  
  SWIFT JONATHAN (1667–1745), ang. pisarz, pochodzenia irl., duchowny anglik.; dziekan kościoła Św. Patryka w Dublinie, przebywał też często w Londynie. Jedna z najważniejszych postaci życia polit. i kult. klasycyst. Anglii. Wraz z A. Pope'em, J. Gayem i J. Arbuthnotem utworzył towarzystwo p.n. Scriblerus Club, przeciwstawiające się obskurantyzmowi i miernocie literackiej. Jako publicysta polit. i społ. posługiwał się szyderczym pamfletem i ostrą satyrą; z pasją walczył o prawa Irlandczyków (Drapier's Letters 1724), zostawiając jeden z najbardziej wstrząsających dokumentów w historii walki o prawa człowieka (pamflet A Modest Proposal 1729, arcydzieło ironicznej logiki). Główny utwór Swifta, Podróże Guliwera do wielu odległych narodów świata (1726), a zwł. ostatnia jego księga, jest krytyką utopijnej wizji doskonałego społeczeństwa i przesadnego racjonalizmu; liczne adaptacje dla młodzieży zawdzięcza powieść swej warstwie przygodowo-fantastycznej. Pamflety polit. i kośc., wiersze humorystyczne i okolicznościowe, dziennik intymny Journal to Stella (1766–68).
TOŁSTOJ LEW N., hrabia (1828–1910), ros. pisarz i myśliciel; jego dzieła, należące do największych osiągnięć ros. prozy realist., wywarły ogromny wpływ na literaturę świat., a poglądy — na rozwój myśli etycznej pocz. XX w.; 1853–56 uczestniczył w wojnie krymskiej, 1857–61 podróżował po Europie; 1861–62 prowadził działalność pedag., którą kontynuował w latach 70. jako autor elementarzy i czytanek dla ludu. Debiutował trylogią autobiogr. Dzieciństwo (1852), Lata chłopięce (1854), Młodość (1857). Rozgłos zdobył Opowiadaniami sewastopolskimi (1855–56), o tematyce wojennej, którą podejmował również w późniejszych utworach. Przejawem wczesnych zainteresowań społ. pisarza były m.in. opowieści Poranek ziemianinaDwaj huzarzy (obie 1856). Tołsoj był zwolennikiem życia opartego na zasadach patriarchalnych; myśl tę rozwinął m.in. w największych swych dziełach: powieści z czasów napoleońskich Wojna i pokój (powstała 1863–69, wyd. t. 1–3 1867–69), i powieści psychol. Anna Karenina (powstała 1873–77, wyd. 1875–77); pisarz podjął w niej ważkie kwestie społ. i etyczne, m.in. problem prawa człowieka do szczęścia, stworzył jednocześnie jedną z najwspanialszych postaci kobiecych w literaturze światowej. W ostatnim okresie twórczości Tołstoja powstały: powieść Zmartwychwstanie (napisana 1889–99, wyd. 1899), credo filoz. i artyst. pisarza, w którym zawarł idee uniwersalnego chrystianizmu; opowiadania Sonata Kreutzerowska (1891), Za co? (1906); utwory dram. Ciemna potęga (1887), Płody edukacji (1891), Żywy trup (powstały 1900, wyd. 1911); publicystykę, gł. polit., charakteryzowało nasilenie akcentów moralistyczno-dydaktycznych i zaostrzenie krytycyzmu społ. ze stanowiska „chrześcijańskiego anarchizmu”; z moralizmem jako nacz. przesłanką światopoglądu Tołstoja wiązały się: głośna teoria „niesprzeciwiania się złu przemocą”, koncepcja samodoskonalenia moralnego jednostki oraz programowy antyestetyzm i postulowanie sztuki moralistycznej (traktat Co to jest sztuka 1898); Dzieła (t. 1–14 1956–59).  
  TWAIN MARK, właśc. Samuel Langhorne Clemens (1835–1910), pisarz amer.; był pilotem statków na Missisipi, poszukiwaczem złota, pracował jako drukarz i dziennikarz, wiele podróżował. Popularny humorysta czerpiący z folkloru pionierskiego pogranicza, pisarz realista i satyryk o zainteresowaniach społ. i moralnych, był zwolennikiem ideałów amer. demokracji i cywilizacyjnej ekspansji, a zarazem krytykiem „pozłacanego wieku” amer. mieszczaństwa (powieść The Gilded Age 1873, z Ch.D. Warnerem); swoiście epickim obrazem kształtowania się amer. wspólnoty nar. są wspomnienia Twaina Życie na Missisipi (1883) i ich fabularne rozwinięcie w powieściach dla młodzieży Przygody Tomka Sawyera (1876) i Przygody Hucka (1884), o bogatej warstwie obyczajowej i psychol.-wychowawczej; w fantastyczno-hist. powieściach Królewicz i żebrak (1881) i Jankes na dworze króla Artura (1889) wyszydzał eur. tradycje rycersko-feud.; w późnych utworach (np. Człowiek, który zdemoralizował Hadleyburg 1900) dominuje pesymistyczna refleksja nad moralną stroną natury człowieka; Autobiografia (1924).
VERNE JULES (1828–1905), pisarz franc.; klasyk science fiction; sławę przyniósł mu obszerny cykl powieści podróżniczych i fantastycznonauk., w których wykorzystał rozległą wiedzę z zakresu geografii, matematyki, fizyki, m.in. trylogia: Dzieci kapitana Granta (t. 1–3 1867–68), 20 000 mil podmorskiej żeglugi (t. 1–2 1869–70) i Tajemnicza wyspa (1874), ponadto np. W 80 dni dookoła świata (1873).  
  WILDE OSCAR (FINGAL O'FLAHERTIE WILLS) (1854–1900), ang. poeta, prozaik i dramatopisarz, pochodzenia irl.; modernista, zwolennik skrajnego estetyzmu; swe wypowiedzi o sztuce ujmował w formę eseju, dialogu lub aforystycznej bajki (Szczęśliwy książę i inne opowiadania 1888); wyrazem jego estetyki jest też powieść Portret Doriana Graya (1891). Salonowe komedie obyczajowe, jak Wachlarz lady Windermere (1892), Mąż idealny (1895) oraz najsłynniejsza — Brat marnotrawny (1895), które dzięki finezji stylu i błyskotliwości dowcipu zyskały ich autorowi miano „lorda Paradoksa”; także jednoaktowa tragedia Salome (1893). Ponadto spowiedź autobiogr. De profundis (1905) oraz słynny utwór Ballada o więzieniu w Reading (1898) powstały podczas pobytu w więzieniu, gdzie Wilde przebywał 1895–97 skazany za homoseksualizm; Pisma zebrane (t. 1–4 1922–23), Poezje (1924), Eseje, opowiadania... (1957), Cztery komedie (1961).
VOLTAIRE, Wolter, właśc. François Marie Arouet (1694–1778), franc. pisarz, filozof i historyk; jeden z czołowych przedstawicieli oświecenia; od 1746 czł. Akad. Franc.; od 1746 pełnił urząd historiografa królewskiego. Prześladowany za śmiałość poglądów, był więziony w Bastylii, wiele lat spędził za granicą, a we Francji — poza Paryżem (m.in. skazany na wygnanie do W. Brytanii 1726–29, na dworze Fryderyka II w Poczdamie 1750–53, we własnej posiadłości Ferney 1758–78). Voltaireuprawiał wszelkie gatunki lit.; autor epopei (Henriada 1728 i La Pucelle d'Orléans 1755–62), wielu poematów, celnych krótkich wierszyków okolicznościowych, pragnął przede wszystkim zreformować teatr i uczynić ze sceny trybunę ideologiczną (tragedie, m.in. Zaira 1732, Mahomet 1741, Meropa 1743). W dziełach hist. (m.in. Wiek Ludwika XIV 1751, L'essai sur les moeurs... 1756), opartych na solidnej dokumentacji, stworzył nową koncepcję historii pojętej jako dzieje cywilizacji. Konsekwentnie uprawiał polemikę ideologiczną przez udział w pracach nad encyklopediami i słownikami oraz własną bogatą publicystykę (m.in. Listy o Anglikach albo Listy filozoficzne 1734, Traktat o tolerancji... 1763, Dictionnaire philosophique 1764). Epokowe osiągnięcie Voltaire'astanowi jego epistolografia (102 tomy) oraz powiastki filoz., ukazujące nasycony fantazją i humorem satyr. obraz współcz. mu świata (wybór pol. 1917, rozszerzony 1922 — m.in. Zadig albo Przeznaczenie 1747, Mikromegas 1752, Kandyd, czyli Optymizm 1759, Prostaczek 1767); ceniąc estetykę klas. stworzył jednak w prozie własny, nowatorski, dynamiczny styl. Pozostawił także Pamiętniki (1784). Voltaire wywarł wielki wpływ na swą epokę stwarzając wzór postawy intelektualisty i pisarza, który uznając potęgę rozumu ludzkiego stawia sobie za cel walkę z niesprawiedliwością, nietolerancją i fanatyzmem.  
  ZOLA ÉMILE (1840–1902), pisarz franc.; gł. przedstawiciel i teoretyk naturalizmu; debiutował tomem opowiadań o żywej jeszcze inspiracji romant. Contes a Ninon (1864); po kilku powieściach młodzieńczych (Teresa Raquin 1867), 1871–93 opublikował 20-tomowy cykl — wielki epicki obraz epoki, Rougon-Macquartowie. Historia naturalna i społeczna rodziny za Drugiego Cesarstwa, zawierający najlepsze z jego powieści (m.in.: W matni 1877, Nana 1880, Germinal 1885, Ziemia 1887, Klęska 1892); 1894–97 ogłosił trylogię Trzy miasta; pracę nad 4-tomowym cyklem Quatre Évangiles (t. 1–3 1899–1903) przerwała mu śmierć. Oprócz 31 powieści, kilku tomów nowel i utworów dramatycznych Zola pozostawił ogromny dorobek dziennikarski; artykuły krytycznolit. zebrał częściowo w 7 tomach, m.in. w Mes haines (1866), zawierającym pierwszy zarys teorii naturalizmu i definicję dzieła sztuki („skrawek natury widziany przez pryzmat temperamentu”) oraz w Le roman expérimental (1880) i Les romanciers naturalistes (1881), w których sformułował zasady estetyki powieści naturalistycznej; w pismach poświęconych sztuce bronił É. Maneta i impresjonistów (wybór Słuszna walka 1974); spośród artykułów z zakresu publicystyki społ. i polit. najgłośniejszy — Oskarżam! (1898) jest pełną pasji obroną A. Dreyfusa. Twórczość Zoli wywarła wpływ na powieść XX w., zwł. amerykańską.


Wstecz