SŁYNNI UCZENI

  AMPÉRE ANDRÉ MARIE (1775–1836), franc. fizyk i matematyk; 1809–24 prof. École Polytechnique w Paryżu, od 1824 — École Normale tamże; twórca podstaw współcz. elektrodynamiki; 1820 odkrył wzajemne oddziaływanie przewodników, przez które przepływa prąd elektr.; sformułował tzw. regułę pływaka (reguła A.) oraz hipotezę o istocie magnetyzmu.
ARCHIMEDES (ok. 287–212 p.n.e.), gr. matematyk, fizyk i wynalazca; jeden z najwybitniejszych uczonych starożytności. W dziedzinie matematyki podał m.in. metody obliczania objętości brył i pól figur; oszacował dość dokładnie liczbę ?. U współczesnych Archimedes zdobył sławę gł. dzięki wynalazkom takim, jak: udoskonalony wielokrążek, machiny obronne, czerpadło ślimakowe (zw. śrubą Archimedesa, stosowane do czasów obecnych w Egipcie do nawadniania pól); przypisuje mu się też budowę planetarium, zwierciadeł kulistych, konstrukcję zegara wodnego i organów wodnych. Odkrył prawo wyporu (prawo Archimedesa).  
  ARYSTOTELES (384–322 p.n.e.), filozof gr.; najwszechstronniejszy myśliciel i uczony starożytności, którego działalność filozof. i nauk. obejmowała niemal wszystkie dziedziny ówczesnej wiedzy. W 367–347 p.n.e. w Akad. Platońskiej; 335 p.n.e. zał. własną szkołę filoz. w Atenach, tzw. Likejon, w której przez 12 lat nauczał.
AVOGADRO DI QUAREGNA AMADEO (1776–1856), wł. fizyk, z wykształcenia prawnik; 1820–22 i 1834–50 prof. uniw. w Turynie; jeden z twórców podstaw molekularnej teorii materii; sformułował tzw. prawo Avogadra i na jego podstawie podał sposób wyznaczania ciężarów: cząsteczkowego i atomowego.  
  BECQUEREL ANTOINE HENRI (1852–1908), syn Alexandre'a Edmonda, franc. fizyk i chemik; od 1895 prof. École Polytechnique w Paryżu; czł. franc. Akad. Nauk; badając luminescencję soli uranu odkrył zjawisko promieniotwórczości, za co 1903 otrzymał, wraz z małżonkami Curie, Nagrodę Nobla.
BERZELIUS JÖNS JACOB von (1779–1848), szwedz. chemik i mineralog; od 1807 prof. Inst. Medycznego w Sztokholmie; od 1808 czł. Szwedz. Król. Akad. Nauk, od 1810 jej przewodn.; wniósł poważny wkład w rozwój chemii; wyznaczył masy atom. wielu pierwiastków chem., 1814 wprowadził obecnie stosowany sposób podawania symboli pierwiastków; 1815 podał skład chem. niektórych kwasów org. (m.in. octowego i bursztynowego); 1803 odkrył cer (wraz z W. Hisingerem, niezależnie od M.H. Klaprotha), 1817 — selen, 1828 — tor; 1824 — otrzymał metaliczny cyrkon; oprac. teorię polarnej budowy związków chem.; 1836–39 wyjaśnił (wspólnie z J. Liebigiem), że fermentacja jest procesem enzymatycznym; wprowadził pojęcie izomerii, katalizy, alotropii; ulepszył wiele metod analit. przez zastosowanie palnika spirytusowego, bibuły filtracyjnej, naczyń z platyny.  
  BOHR NIELS HENRIK (1885–1962), ojciec Aage Nielsa, brat Haralda Augusta, fizyk duń.; od 1916 prof. uniw. w Kopenhadze; założyciel Kopenhaskiego Inst. Fizyki Teoret. (zw. instytutem B.); 1943–45 pracował w USA przy budowie bomby atom. (w Los Alamos); prezes Duń. Król. Akad. Nauk i Literatury, czł. Tow. Król. w Londynie, PAU (od 1948), PAN (od 1959) oraz innych towarzystw i akad. nauk; B. był jednym z twórców teorii kwantów; 1913 opracował teorię budowy atomu wodoru, za co 1922 otrzymał Nagrodę Nobla; wniósł istotny wkład do teorii jądra atom.; 1928 ogłosił zasadę komplementarności i dokonał próby filoz. interpretacji podstaw mechaniki kwantowej.
BOOLE GEORGE (1815–64), bryt. matematyk i logik, samouk; od 1849 prof. matematyki w Queen's College w Cork (Corcaigh); czł. Tow. Król. w Londynie; jego gł. dzieło An Investigation of the Laws of Thought (1854) jest uważane za pierwsze w dziejach współcz. logiki mat. (stanowiącej odtąd pełnoprawną i niezależną od filozofii część matematyki); Boole potraktował w nim logikę formalną jako rodzaj algebry (Boole'a algebra).  
  BORN MAX (1882–1970), fizyk niem.; prof. wielu uniw., m.in. w Berlinie i Getyndze; 1933 emigrował do W. Brytanii; 1936–53 prof. uniw. w Edynburgu; od 1953 w RFN; czł. Tow. Król. w Edynburgu i in.; jeden z twórców mechaniki kwantowej oraz teorii sieci krystal.; 1954 otrzymał Nagrodę Nobla; przeciwnik zbrojeń atom. RFN.
BOYLE ROBERT (1627–91), ang. chemik, fizyk i filozof; współtwórca nowocz. chemii; w swoim dziele The Sceptical Chymist (1661) podał definicję pierwiastka chem. jako substancji, której nie można rozłożyć na substancje prostsze; rozwinął jakościową analizę chem., zastosował wskaźnik (wywar z roślin) do odróżniania zasad od kwasów; badał zależność między ciśnieniem a objętością gazu (prawo Boylea i Mariotte'a); współzałożyciel Tow. Król. w Londynie.  
  BRUNO GIORDANO (1548–1600), wł. filozof, dominikanin; 1576 oskarżony o herezję, wystąpił z zakonu; podróżował po Europie, wykładał i studiował, m.in. na uniw. w Genewie (tu krótko więziony 1579 przez kalwinów), Paryżu, Oksfordzie; przedstawiciel renesans. filozofii przyrody; zdecydowanie opowiadał się za teorią M. Kopernika; religię uważał za uproszczoną na potrzeby ludu wersję filozofii, a praktyki rel. za zabobon zrodzony z ignorancji; 1592 uwięziony przez inkwizycję kośc., po 7-letnim procesie uznany za heretyka i spalony na stosie w Rzymie na placu Campo dei Fiori.
CAVENDISH HENRY (1731–1810), bryt. chemik i fizyk; czł. Tow. Król. w Londynie; utalentowany eksperymentator, głosił pogląd, że do rozwoju nauki przyczyniają się gł. doświadczenia; wyznaczył gęstość wodoru i stwierdził, że jest palny; przeprowadził analizę wody i powietrza; za pomocą skonstruowanej przez siebie wagi skręceń 1798 obliczył gęstość Ziemi; prowadził pionierskie prace w dziedzinie elektrostatyki (opublikowane dopiero 1879), m.in. 1771 sformułował (przed Ch.A. Coulombem) podstawowe prawo elektrostatyki (tzw. prawo Coulomba), badał pojemność kondensatorów, wprowadził pojęcie stopnia elektryzacji (ob. potencjał).  
  CHADWICK Sir JAMES (1891–1974), fizyk ang.; specjalista z zakresu fizyki jądr.; prof. uniw.: w Liverpoolu, Manchesterze i Cambridge; czł. Tow. Król. w Londynie; 1932 odkrył neutron i w przybliżeniu określił jego masę, za co 1935 otrzymał Nagrodę Nobla; 1934, wraz z M. Goldhaberem, odkrył rozszczepienie jądra atom. (deuteru) pod działaniem promieniowania ? (fotoefekt jądr.); w czasie II wojny światowej Ch. pracował w laboratorium jądr. w Santa Fe (stan Nowy Meksyk, USA), gdzie prowadził prace związane z budową bomby jądrowej.
COULOMB CHARLES AUGUSTIN de (1736–1806), fizyk franc.; oficer wojsk inżynieryjnych, od 1772 całkowicie poświęcił się pracom badawczym; od 1781 czł. franc. Akad. Nauk; najdonioślejsze znaczenie miały prace Coulomba dotyczące elektrostatyki i magnetyzmu; 1785 sformułował prawo Coulomba, rozwinął teorię elektryzowania powierzchniowego przewodników, 1786 odkrył zjawisko ekranowania elektr. oraz 1789 wprowadził pojęcie momentu magnet.; zajmował się również teorią maszyn prostych, lepkością cieczy, tarciem, zagadnieniami wytrzymałości materiałów (m.in. wysunął hipotezę największych naprężeń stycznych).  
  SKŁODOWSKA-CURIE MARIA (1867–1934), żona Piotra Curie, fizyk i chemik; współtwórczyni nauki o promieniotwórczości, autorka pionierskich prac z fizyki i chemii jądrowej. Studiowała na Sorbonie, gdzie następnie od 1904 kierowała laboratorium i od 1906 (po śmierci męża) katedrą promieniotwórczości; zorganizowała Inst. Radowy w Paryżu. W 1898 odkryła, wspólnie z P. Curie, polon i rad, za które to prace małżonkowie Curie (wraz z Becquerelem) otrzymali 1903 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki; następnie Skłodowska - Curie wyodrębniła rad. W 1911 Skłodowska-Curie otrzymała po raz drugi Nagrodę Nobla, tym razem w dziedzinie chemii, za pracę nad chem. i fiz. właściwościami polonu i radu oraz za prace dotyczące metod wyodrębniania, oczyszczania i pomiaru aktywności pierwiastków promieniotwórczych.
CURIE PIERRE (1859–1906), mąż Marii Skłodowskiej-Curie, fizyk franc.; od 1904 prof. Sorbony; od 1902 czł. AU, od 1905 — franc. Akad. Nauk; prowadził badania dotyczące fizyki kryształów, magnetyzmu, promieniotwórczości; wraz z bratem, Paulem Jacques'-em, 1880 odkrył zjawisko piezoelektr., a w roku następnym — odwrotne zjawisko piezoelektr.; badał zależność magnet. własności ciał od temperatury (Curie prawo, podatność magnetyczna; Curie punkt). Od 1897 Curie zajmował się badaniem promieniotwórczości: 1898, wraz z żoną, odkrył 2 nowe pierwiastki promieniotwórcze — polon i rad; wprowadził pojęcie czasu połowicznego rozpadu, badał działanie promieniowania na organizmy żywe; za prace nad promieniotwórczością 1903 otrzymał, wraz z żoną, Nagrodę Nobla.  
  DALTON JOHN (1766–1844), bryt. fizyk i chemik; prof. uniw. w Oksfordzie; badając rozpuszczalność gazów w cieczach oraz właściwości mieszanin gazów z parą wodną 1803 odkrył prawo ciśnień cząstkowych; 1804 sformułował prawo stosunków wielokrotnych; w rozprawie New System of Chemical Philosophy (1808) stworzył podstawy nowocz. atomistyki; przyjął, że materia jest zbud. z atomów, atomy zaś poszczególnych pierwiastków chem. różnią się masą, właściwościami, wielkością. Opisał daltonizm, na który sam cierpiał; prowadził także badania meteorologiczne.
DARWIN CHARLES ROBERT (1809–82), ang. przyrodnik, twórca teorii ewolucji biol. zw. darwinizmem; studiował medycynę i teologię oraz geologię, zoologię i botanikę na uniw. w Edynburgu i w Cambridge.  
  DAVY Sir HUMPHRY BARTHOLOMEW (1778–1829), ang. chemik i fizyk; 1802–13 prof. w Inst. Król. w Londynie; od 1803 czł. (1820–27 przewodn.) Tow. Król. w Londynie; 1799 odkrył narkotyczne działanie podtlenku azotu; 1807 otrzymał elektrolitycznie metaliczny sód i potas, następnie wyodrębnił w stanie metalicznym stront, bar, magnez i wapń; 1810 stwierdził, że chlor jest pierwiastkiem chem.; udowodnił, że diament jest alotropową odmianą węgla, skonstruował bezpieczną lampę górn. (zw. lampą Davya), odkrył łuk elektr. oraz zależność oporu elektr. od długości i przekroju przewodnika.
DEMOKRYT Z ABDERY (ok. 460–ok. 370 p.n.e.), filozof gr.; twórca atomizmu; naturę pojmował jako ciągły ruch materialnych, niepodzielnych i wiecznych cząstek (atomów), których połączenie daje w efekcie różnorodne ciała; zwolennik determinizmu, uważał, że konkretny ruch ma zawsze konkretną przyczynę.  
  EDISON THOMAS ALVA (1847–1931), wynalazca amer.; samouk, twórca wynalazków z wielu dziedzin (ponad 1000 patentów); od 1927 czł. Nar. Akad. Nauk w Waszyngtonie; udoskonalił telefon Bella, stosując cewkę indukcyjną i mikrofon węglowy; 1877 wynalazł fonograf, 1879 — żarówkę elektr.; 1881–82 zbudował w Nowym Jorku pierwszą w świecie elektrownię do publ. użytku, 1883 odkrył emisję termoelektronową; 1891–1900 pracował nad udoskonaleniem magnet. metody wzbogacania rud żelaza; 1904 zbudował akumulator zasadowy niklowo-żelazowy; zorganizował pierwszy w świecie inst. badań nauk.-techn. (w Menlo Park); był właścicielem wielu przedsiębiorstw w Ameryce Pn. i Europie.
EINSTEIN ALBERT (1879–1955), fizyk; twórca teorii względności, jeden z twórców teorii kwantów i fizyki statystycznej. Urodził się w Ulm (Niemcy) w rodzinie żyd., studiował w szkole politechnicznej w Zurychu. Pracując na podrzędnym stanowisku w federalnym biurze patentowym w Bernie, 1905 opublikował pracę (Zur Elektrodynamik bewegter Körper) zawierającą podstawowe idee szczególnej teorii względności. W pracy tej wysunął nowe koncepcje czasu i przestrzeni, zerwał z pojęciem czasu absolutnego, łącząc przestrzeń i czas w czterowymiarową czasoprzestrzeń. W tym samym roku opublikował wyniki prac nad ruchami Browna, korpuskularną teorią światła i zależnością pomiędzy masą i energią (Einsteina wzór). Prace te przyniosły mu duże uznanie; od 1909 był prof. uniw. w Zurychu, 1911 — uniw. w Pradze; 1914 przeniósł się do Berlina, gdzie został dyr. specjalnie utworzonego Inst. Fizyki; podczas pobytu w Berlinie pracował nad relatywistyczną teorią grawitacji, poddając gruntownej analizie (po raz pierwszy od czasów I. Newtona) prawa grawitacji; 1916 opublikował wyniki badań, tworząc ogólną teorię względności; teoria ta, stanowiąca uogólnienie teorii grawitacji Newtona, przewidywała wiele nowych efektów, z których jednym było zakrzywienie promieni świetlnych w polu grawitacyjnym (potwierdzone obserwacyjnie 1919). W tym czasie rozwinął także kwantową teorię promieniowania. W 1921 otrzymał Nagrodę Nobla za odkrycie praw zjawiska fotoelektr. i prace w zakresie fizyki teoretycznej. Zmuszony 1933 do opuszczenia Niemiec, objął stanowisko prof. w Institute for Advanced Study w Princeton (USA). Do końca życia pracował nad próbą połączenia w jedną unitarną całość teorii grawitacji z innymi teoriami pola, jak np. z teorią pola elektromagnet.; jednak prace te nie zostały uwieńczone sukcesem. Oprócz wielu prac nauk. napisał także kilka prac popularyzujących jego teorie.  
  ERATOSTENES Z CYRENY (ok. 275–ok. 194 p.n.e.), gr. filozof, astronom, matematyk i geograf; zajmował się także filologią, historią i muzyką; od 236 zarządzał Biblioteką Aleksandryjską; pierwszy dokonał pomiaru długości południka ziemskiego, wyznaczył kąt nachylenia ekliptyki do równika niebieskiego; pozostawił dzieło astr. Calasterismi — opis konstelacji; zachowały się fragmenty dzieła Geographica, w którym dał podstawy nauk. traktowania geografii; z osiągnięć mat. jest znane tzw. sito Eratostenesa; zachowały się także fragmenty jego utworów poetyckich
EUKLIDES (IV/III w. p.n.e.), matematyk gr., działający w Aleksandrii; w dziele Stoicheia geometrias [‘elementy geometrii’], składającym się z 13 ksiąg, usystematyzował całość ówczesnej wiedzy mat. w postaci aksjomatycznego wykładu; dzieło to, tzw. Elementy, wywarło olbrzymi wpływ na dalszy rozwój matematyki; poza tym zachowały się w przekładach łac. dzieła E. z geometrii DataDe divisionibus, z optyki CatoptricaOptica (prawo odbicia światła, zasada prostoliniowego rozchodzenia się promieni świetlnych), z astronomii Phaenomena i z teorii muzyki Sectio Canonis.  
  EULER LEONHARD (1707–83), szwajc. matematyk, fizyk i astronom; od 1731 prof. Akad. Nauk w Petersburgu, 1741–66 prof. Akad. Nauk w Berlinie; 1766 powrócił do Petersburga, gdzie pracował (mimo całkowitej utraty wzroku) do końca życia; uważany za jednego z twórców nowocz. matematyki, wprowadził do niej wiele obecnie używanych oznaczeń, np. ?, e, ?, i, f(x); opublikował ok. 900 prac nauk., które dotyczyły niemal wszystkich znanych wówczas dziedzin matematyki, a także optyki, akustyki, mechaniki płynów, nawigacji, teorii ruchów Księżyca, budowy okrętów i in.; prace Eulera przyczyniły się szczególnie do rozwoju analizy mat., m.in. w zakresie funkcji trygonometrycznych, równań różniczkowych cząstkowych, rachunku wariacyjnego, ale też teorii liczb, teorii grafów i geometrii; Euler był również autorem wielu konstrukcji technicznych.
FARADAY MICHAEL (1791–1867), ang. fizyk i chemik; jeden z najwybitniejszych fizyków XIX w., eksperymentator, samouk; od 1813 pracował w Royal Institution, początkowo jako laborant, następnie asystent, sekretarz i współpracownik H. Davy'ego; 1827 — dzięki samodzielnym pracom badawczym o doniosłym znaczeniu — otrzymał tytuł profesora; od 1824 czł. Tow. Król. w Londynie. Największe znaczenie miały prace Faradaya dotyczące elektryczności: odkryte przez niego 1831 zjawisko indukcji elektromagnet. przyczyniło się do powstania elektrodynamiki, prace zaś nad elektrolizą (1833–34), które doprowadziły go do sformułowania praw rządzących tym procesem (Faradaya prawa elektrolizy), stworzyły podstawy elektrochemii. Faraday odkrył również zjawisko samoindukcji, zbudował pierwszy model silnika elektr.; 1845 stwierdził, że diamagnetyzm jest powszechną właściwością materii, zaś odkryty przez niego paramagnetyzm — właściwością szczególną niektórych jej rodzajów. Faraday wprowadził pojęcie linii sił pola i wysunął twierdzenie, że ładunki elektr. działają na siebie za pomocą takiego pola; 1848 odkrył tzw. zjawisko Faradaya, mające wpływ na sformułowanie przez C.J. Maxwella elektromagnet. teorii światła. W 1825 odkrył benzen; skroplił większość znanych wówczas gazów, oprócz m.in. tlenu i azotu.  
  FERMAT PIERRE de (1601–65), matematyk franc., z zawodu prawnik; długoletni radca parlamentu w Tuluzie; prekursor rachunku prawdopodobieństwa, nowocz. teorii liczb oraz rachunku różniczkowego (m.in. podał metodę znajdowania ekstremów) i całkowego; niezależnie od Kartezjusza (wcześniej) stworzył podstawy geometrii analit. (m.in. wyprowadził równanie stożkowych); w optyce sformułował słynną zasadę Fermata (1662); pisał też wiersze.
FERMI ENRICO (1901–54), wł. fizyk teoretyk; od 1938 w USA; prof. uniw.: 1926–38 w Rzymie, od 1939 — Columbia University w Nowym Jorku, 1941–46 — w Chicago. Prace Fermiego dotyczyły gł. fizyki jądr., w szczególności energetyki jądr.; jest on twórcą pierwszego reaktora jądr., uruchomionego 1942 na uniw. w Chicago, oraz współtwórcą amer. bomby atom. (1944–46 w Los Alamos). W 1925 Fermi opracował jedną z kwantowych statystyk cząstek (statystyki fizyczne), 1934 podał teorię rozpadu ß, 1934–38, wraz ze współpracownikami, pierwszy otrzymał sztuczne radioizotopy (w wyniku bombardowania neutronami wielu pierwiastków), następnie odkrył zjawisko spowalniania neutronów i podał jego teorię; 1938 otrzymał Nagrodę Nobla. W ostatnich latach życia zajmował się fizyką wielkich energii; 1952, badając wraz ze współpracownikami rozpraszanie mezonów ? + na protonach, pierwszy wykrył rezonans barionowy.  
  FLEMING Sir ALEXANDER (1881–1955), szkoc. lekarz i mikrobiolog; prof. bakteriologii w Szpitalu Św. Marii w Londynie; prowadził badania nad biol. środkami bakteriobójczymi; 1929 odkrył enzym lizozym; w tymże roku odkrył bakteriostatyczne działanie pleśni pędzlaka i nazwał czynnik produkowany przez pędzlaka, wywołujący to działanie — penicillinum; 1932 ogłosił wyniki swych badań nad leczeniem penicyliną ropiejących ran, stwierdzając, że działa skuteczniej niż bakteriobójcze środki chem.; 1945 otrzymał Nagrodę Nobla (wspólnie z H.W. Floreyem i E.B. Chainem).
GALILEUSZ (1564–1642), wł. fizyk, astronom i filozof; twórca podstaw eksperymentalno-mat. metod badawczych w przyrodoznawstwie; 1589–92 i od 1610 prof. matematyki na uniw. w Pizie, 1592–1610 w Padwie. W 1583 odkrył prawo ruchu wahadła, 1586 zbudował wagę hydrostat., ok. 1602 odkrył prawo swobodnego spadania ciał, w okresie padewskim (1592–1606) zbudował pierwszy termoskop, 1609 (jeden z pierwszych) zbudował lunetę i zastosował ją do obserwacji astr.; odkrył (1609–11) góry na Księżycu, satelity Jowisza (4), fazy Wenus (przewidziane przez M. Kopernika), plamy słoneczne oraz stwierdził obrót Słońca dookoła osi; 1637 odkrył librację Księżyca.  
  GAUSS CARL FRIEDRICH (1777–1855), niem. matematyk, fizyk, astronom i geodeta; uważany za jednego z największych, oprócz Archimedesa i I. Newtona, matematyków świata; przez współczesnych zw. księciem matematyków. Od 1807 prof. uniw. w Getyndze i dyr. obserwatorium astr. tamże. Jego prace dotyczą prawie wszystkich dziedzin matematyki, a także jej zastosowań w fizyce i astronomii. W każdej z tych dziedzin uzyskał ważne wyniki, w szczególności rozwinął teorię liczb (teoria kongruencji), geometrię różniczkową (krzywizna powierzchni), analizę mat., teorię błędów (rozkład normalny); niektórych ważnych wyników nie ogłosił (o geometrii nieeuklidesowej, o teorii funkcji zespolonych). W dziedzinie fizyki zajmował się gł. zagadnieniami elektryczności i magnetyzmu oraz teorią potencjału.
GAY-LUSSAC LOUIS JOSEPH (1778–1850), franc. fizyk i chemik; od 1809 prof. w École Polytechnique w Paryżu, od 1832 — w Jardin des Plantes; 1802 sformułował tzw. prawo Gay-Lussaca; 1807 wykrył różnicę między ciepłem właściwym gazów przy stałym ciśnieniu a ciepłem właściwym w stałej objętości; otrzymał (wspólnie z L. Thénardem, niezależnie od H. Davy'ego) metaliczny sód i potas, a 1811 — cyjanowodór; w analizie chem. zastosował miareczkowanie; 1808 sformułował prawo stosunków objętościowych; przyczynił się do rozwoju technologii chemicznej.  
  HAHN OTTO (1879–1968), fizykochemik niem.; od 1912 prof. uniw. w Berlinie; od 1928 dyr. Kaiser-Wilhelm-Institute für Chemie w Berlinie, 1946–60 przewodn. Max-Planck-Gesellschaft i dyr. Max-Planck Institut für Chemie w Getyndze; 1905 odkrył mezotor 1 oraz 2 (Ra228 i Ac228) i radiotor (Th 228), a 1917 — protaktyn (niezależnie od F. Soddy'ego); 1921 wykrył zjawisko izomerii jądr.; 1938 (wspólnie z F. Strassmannem) przeprowadził pierwszą reakcję rozszczepienia jądra atom., za co 1944 otrzymał Nagrodę Nobla.
HALLER ALBRECHT von (1708–77), szwajc. fizjolog i anatom; 1736–53 prof. anatomii, medycyny i botaniki uniw. w Getyndze; twórca podstaw współcz. fizjologii jako odrębnej nauki; w dziele Elementa physiologiae corporis humani (t. 1–8 1757–66) zawarł całokształt ówczesnej wiedzy z zakresu fizjologii, pierwszy określił terminem fizjologia ogół czynności zdrowego organizmu; twórca pojęć pobudliwość i wrażliwość; liczne obserwacje z zakresu anatomii i embriologii; zwolennik preformacji; autor podręcznika Primae lineae physiologiae (1747), będącego w użyciu jeszcze na pocz. XIX w., a także utworów poet. i powieści.  
  HEISENBERG WERNER KARL (1901–76), niem. fizyk teoretyk; od 1927 prof. uniw. w Lipsku, od 1941 — w Berlinie; 1946–58 kier. Max-Planck-Institut für Physik w Getyndze (do 1948 p.n. Keiser-Wilhelm-Institut) oraz prof. uniw. tamże; jest autorem prac o podstawowym znaczeniu dla całej współcz. fizyki teoret., współtwórcą mechaniki kwantowej (której pierwsze sformułowanie podał 1925), elektrodynamiki kwantowej, teorii ferromagnetyzmu, teorii pola sił jądr., cząstek elementarnych; 1927 podał tzw. zasadę nieokreśloności, 1932 wysunął (niezależnie od D.D. Iwanienki) koncepcję jądra atom. składającego się z neutronów i protonów, podał hipotezę, że siłami wiążącymi nukleony w jądrze są siły wymiany, wprowadził pojęcie izospinu. Heisenberg zajmował się również filoz. interpretacją podstaw fizyki współczesnej. Za stworzenie podstaw mechaniki kwantowej otrzymał 1932 Nagrodę Nobla.
HERTZ HEINRICH RUDOLF (1857–94), fizyk niem.; 1885–89 prof. politechn. w Karlsruhe, od 1889 — uniw. w Bonn; autor pionierskich prac dotyczących fal elektromagnet.; 1886 wytworzył je po raz pierwszy za pomocą oscylatora elektr. (zw. oscylatorem Hertza), następnie badał ich właściwości, tworząc podstawy rozwoju radiokomunikacji; 1887 zaobserwował zewn. zjawisko fotoelektr.; zajmował się również mechaniką teoretyczną.  
  HIPOKRATES (ok. 460–377 p.n.e.), lekarz gr., zw. ojcem medycyny; gł. przedstawiciel słynnej koskiej (z wyspy Kos) szkoły lekarskiej; oparł medycynę na zasadach racjonalnych, naukę jego cechowała troska o chorego, wnikliwa obserwacja lekarska i log. wyciąganie wniosków prognostycznych; wywarł ogromny wpływ na rozwój medycyny. Naczelną zasadą Hipokratesa było nieszkodzenie choremu (łac. primum non nocere) i pomaganie uzdrawiającym siłom natury; drobiazgowo analizował objawy chorobowe i do czasów obecnych niektóre z nich noszą jego imię. Założenia patologii Hipokratesa opierają się na istnieniu w ustroju 4 podstawowych cieczy, czyli soków (patologia humoralna): krwi, śluzu, żółci, czarnej żółci (prawdopodobnie krew żylna); ich równowaga warunkuje stan zdrowia, zaburzenia w niej powodują choroby; z przewagi jednego z elementów wynika określony temperament: sangwiniczny, flegmatyczny, choleryczny, melancholiczny. Hipokrates jest twórcą podstaw etyki lekarskiej: Przysięga — stanowi kanon etyki lekarskiej; ważniejsze pisma, to Prognozy koskie, w których zawarł całe ówczesne doświadczenie lekarskie, oraz Aforyzmy; pozostałe dotyczą m.in. anatomii, patologii, chirurgii, zabiegów lekarskich, położnictwa; pisma przypisywane Hipokratesowi zostały zebrane w 100 lat po jego śmierci w tzw. Corpus Hippocraticum.
HUBBLE EDWIN POWELL (1889–1953), astronom amer.; prowadząc (1922–25) fot. i spektrograf. badania mgławic zw. obecnie pozagalaktycznymi wykazał, że są one systemami gwiazdowymi podobnymi do Galaktyki; 1929 stwierdził proporcjonalność między odległościami galaktyk a przesunięciem ich widm ku czerwieni (Hubble'a prawo).  
  JOULE JAMES PRESCOTT (1818–89), fizyk bryt.; od 1850 czł. Tow. Król. w Londynie; prace z zakresu elektromagnetyzmu, ciepła, budowy materii; badał wydzielanie się ciepła w przewodniku, przez który płynie prąd elektr. (Joule'a–Lenza prawo); uogólnił zasadę zachowania energii obejmując nią procesy, w których nie tylko energia mech., ale i elektr. zamienia się w ciepło; wyznaczył równoważnik mech. ciepła; zajmował się również zagadnieniem energii wewn. gazów; 1852, wraz z W. Thomsonem, odkrył tzw. zjawisko Joule'a–Thomsona.
KARTEZJUSZ (DESCARTES RENÉ), (1596–1650), franc. filozof i matematyk; twórca kartezjanizmu; rozwój idei Descartes doprowadził do powstania geometrii analitycznej, a badania geom. własności krzywych metodami algebraicznymi — do powstania rachunku różniczkowego i całkowego, a następnie geometrii różniczkowej; Descartes wprowadził wiele współcz. symboli mat., a także zapoczątkował badania nad równaniami algebraicznymi (m.in. sformułował twierdzenie Bézouta). Badania Descartes'a w zakresie fizyki dotyczyły gł. mechaniki i optyki geom.; wprowadził pojęcie pędu („siły” ruchu), sformułował zasadę zachowania pędu, którą jednak objaśniał niewłaściwie nie uwzględniając, że pęd jest wielkością wektorową; wysunął przypuszczenie że ciśnienie atmosf. zmniejsza się wraz ze wzrostem wysokości; 1638 sformułował prawo załamania światła (pierwszy na drodze mat.) oraz ideę eteru jako nośnika światła; objaśnił zjawisko tęczy.  
  THOMSON WILLIAM, Lord Kelvin (1824–1907), bryt. fizyk i matematyk; 1846–99 prof. uniw. w Glasgow; od 1851 czł. Tow. Król. w Londynie, od 1890 AU; 1892 otrzymał tytuł lorda Kelvina; wybitny badacz przyrody XIX w.; szczególne znaczenie mają prace Th. dotyczące termodynamiki; 1848 oprac. skalę temperatur bezwzględnych, zw. skalą Kelvina, 1851 podał jedno ze sformułowań II zasady termodynamiki, wprowadził pojęcie energii wewn. układu termodynamicznego, sformułował zasadę rozpraszania energii; 1852 podał pierwsze teoret. informacje na temat możliwości użycia pompy ciepła do ogrzewania; 1856 odkrył zjawisko zw. potem zjawiskiem Th., a 1862, wraz z J.P. Joule'em, zjawisko Joule'a–Thomsona. Badania rozchodzenia się impulsów elektr. wzdłuż kabli doprowadziły Thomsona do opracowania teorii drgań elektr.; 1857 zaobserwował zmianę oporu elektr. pod wpływem pola magnet. (magnetooporowe zjawisko). Ponadto Thomson prowadził badania dotyczące teorii potencjałów, teorii przewodnictwa ciepła, teorii sprężystości, hydrodynamiki (prawo o zachowaniu cyrkulacji prędkości podczas ruchu cieczy idealnej — tzw. twierdzenie Thomsona). Skonstruował i udoskonalił wiele przyrządów: mostek elektr., elektrometr absolutny i in.
KEPLER JOHANNES (1571–1630), niem. astronom i matematyk; w czasie studiów teol. w Tybindze poznał prace M. Kopernika i stał się ich propagatorem; 1594–1600 uczył astronomii i matematyki w Grazu; uchodząc przed prześladowaniami rel. udał się do Pragi, gdzie 1600–01 był współpracownikiem T. Brahego; na podstawie jego obserwacji oprac. tablice ruchu planet (Tabulae Rodolfinae 1627); 1612–26 wykładał matematykę w Linzu, następnie przebywał w Ulm (1626–28) i Żaganiu; wieloletnia analiza obserwacji astr. Brahego umożliwiła K. odkrycie eliptycznego kształtu orbit planetarnych (Astronomia nova 1609) oraz związku między odległościami i okresami obiegu planet (Harmonices mundi... 1619); wynalazł lunetę zbud. z 2 soczewek skupiających, tzw. lunetę keplerowską (Dioptrics... 1611).  
  KOPERNIK MIKOŁAJ (1473–1543), astronom, matematyk, ekonomista, lekarz, duchowny; wprowadził do nauki nowożytnej teorię heliocentryczną. Studiował w Akad. Krak., następnie od 1496 w Bolonii (astronomię) i od 1501 w Padwie (prawo i medycynę); 1503 uzyskał doktorat z prawa kanonicznego w Ferrarze; w końcu 1503 wrócił do Polski (na Warmię). W 1504–10 był sekr. i lekarzem przybocznym wuja, biskupa warmińskiego Ł. Watzenrodego i przebywał gł. w Lidzbarku Warmińskim. Główne dzieło Kopernika, zawierające wykład astronomii ujęty w aspekcie obrotu Ziemi dookoła osi oraz obiegu razem z innymi planetami dookoła Słońca, powstało 1515–30; ukazało się 1543 pt. De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich).
LAVOISIER ANTOINE LAURENT (1743–94), chemik franc., z wykształcenia prawnik; od 1768 czł. franc. Akad. Nauk; współtwórca współcz. chemii; obalił teorię flogistonu udowadniając, iż proces spalania polega na łączeniu się substancji spalanej z tlenem; wyjaśnił proces oddychania; sformułował zasadę zachowania masy w reakcjach chem. (niezależnie od M.W. Łomonosowa); udowodnił, iż woda składa się z tlenu i wodoru; wykazał, że tlen wchodzi w skład kwasów; współtwórca nomenklatury chemicznej. Oskarżony o wymuszanie podatków, kiedy był generalnym dzierżawcą podatków, skazany przez Konwent na śmierć, zgilotynowany; Traité élémentaire de chimie (1789).  
  LEIBNIZ GOTTFRIED WILHELM (1646–1716), niem. filozof i matematyk; od 1673 czł. Tow. Król. w Londynie; założyciel (1700) Akad. Nauk w Berlinie; od 1700 czł. Akad. Nauk w Paryżu; od 1667 pracował w służbie dyplomatycznej Palatynatu. Leibniz był twórcą koncepcji filoz., wg której świat jest zbiorem monad, tj. substancji niematerialnych, niepodzielnych, pozbawionych części, a więc nie podlegających oddziaływaniom zewn., niezdolnych do wzajemnej komunikacji i spontanicznych w zachowaniu; monady, różniące się między sobą doskonałością (zdolnościami poznawczymi), tworzą strukturę hierarchiczną — od najniższych (ciała org.) do monady najwyższej (Bóg); działanie monad jest uporządkowane dzięki „harmonii wprzód ustanowionej”, którą stwórca świata założył w jego budowie. W zakresie badań logicznych Leibniz wysunął pomysł matematyzacji logiki, pojmowanej przezeń jako rodzaj rachunku, i postulował stworzenie uniwersalnego języka symbol. (ideograficznego) oraz sformułował zasadę racji dostatecznej; w matematyce odkrył (niezależnie od I. Newtona) rachunek całkowy i rachunek różniczkowy, zapoczątkował teorię styczności krzywych i teorię obwiedni, sformułował wiele pojęć matematycznych.
ŁOBACZEWSKI NIKOŁAJ I. (1792–1856), matematyk ros.; twórca — niezależnie od J. Bolyaia — geometrii nieeuklidesowej (Łobaczewskiego geometria); 1816–46 prof. uniw. w Kazaniu (od 1827 rektor); 1829 opublikował pracę O naczałach gieomietrii, wprowadzając pojęcie kąta równoległości, wzór na jego obliczanie oraz trygonometrię w przestrzeni nieeuklidesowej; dalszy rozwój geometrii nieeuklidesowej nastąpił gł. w kierunku wskazanym przez Łobaczewskiego.  
  ŁOMONOSOW MICHAIŁ W. (1711–65), ros. przyrodnik, filozof, filolog i poeta; od 1745 prof. i czł. Petersburskiej Akad. Nauk; od 1760 czł. Szwedz. Królewskiej Akad. Nauk, a od 1764 Bolońskiej Akad. Nauk; inicjator założenia (1755) uniw. w Moskwie; niezależnie od A.L. Lavoisiera sformułował prawo zachowania masy w reakcjach chem.; podał własną korpuskularną teorię ciepła, skonstruował refraktometr i fotometr; próbował wyjaśnić istotę wyładowań elektr. w atmosferze oraz zjawisko zorzy polarnej; w pracy O słojach ziemnych (1763) określił geologię jako naukę o rozwoju Ziemi oraz wskazał, że warstwy ziemne powstały w rezultacie złożonych procesów zachodzących w przyrodzie; opisał i wyjaśnił powstanie wielu kopalin użytecznych, m.in. węgla kamiennego. Łomonosow był czołowym przedstawicielem materialist. filozofii oświec. w Rosji; jego poglądy wykraczały poza ramy mech. pojmowania rzeczywistości, panującego w ówczesnej filozofii; w poglądzie na religię był bliski deizmowi. Do historii literatury rosyjskiej Łomonosow wszedł jako twórca jednej z 2 szkół poet., reprezentujących klasycyzm ros. 1 poł. XVIII w., reformator języka lit. (Rossijskaja grammatika 1757) i wersyfikacji (Piśmo o prawiłach rossijskogo stichotworstwa 1778); autor ód panegirycznych i filoz.-rel., poematów, tragedii i poezji dydaktycznej.
MAXWELL JAMES CLERK (1831–79), fizyk ang.; 1856–60 prof. uniw. w Aberdeen, 1860–65 Kings College w Londynie, od 1871 uniw. w Cambridge; organizator i pierwszy kier. Cavendish Laboratory; prace M. poświęcone gł. fizyce molekularnej, optyce (w szczególności teorii barw), teorii sprężystości i elektrodynamice; 1860 podał prawo rozkładu prędkości (pędów) cząsteczek gazu (Maxwella prawo rozkładu), 1864 — zasadę wzajemnych przemieszczeń, tzw. zasadę Maxwella; w tym samym roku sformułował równania stanowiące podstawę teorii pola elektromagnet. (Maxwella równania), zaś 1865 przedstawił koncepcję elektromagnet. natury światła; gł. dzieło: Treatise on Electricity and Magnetism (1873).  
  MENDELEJEW DMITRIJ I. (1834–1907), chemik ros.; od 1864 prof. Inst. Technologicznego w Petersburgu, 1865–90 — uniw. tamże, od 1892 kierował Gł. Urzędem Miar w Rosji; od 1876 czł. korespondent Petersburskiej Akad. Nauk (1880 wskutek intryg nie wybrany na czł. rzeczywistego), czł. wielu zagr. akad. nauk (od 1891 — AU); przyczynił się do założenia Ros. Tow. Chem.; brał czynny udział w pracach I Kongresu Chemików w Karlsruhe (1860). W 1869 odkrył prawo okresowości pierwiastków chem. i zestawił wszystkie znane wówczas pierwiastki chem. w tablicę (układ okresowy pierwiastków), przyjmując za podstawę klasyfikacji ich masę atom. i właściwości chem.; przewidział istnienie i niektóre właściwości kilku pierwiastków chem. (m.in. galu, skandu, germanu, polonu i fransu) oraz ich związków; prowadził badania w dziedzinie roztworów, termochemii, katalizy, chemii pierwiastków ziem rzadkich, badał ropę naft., oprac. metodę produkcji prochu bezdymnego. Autor wielu prac nauk., m.in. Organiczeskaja chimija (1861) i Osnowy chimii (1869–71).
NEWTON Sir ISAAC (1643–1727), ang. fizyk, astronom i matematyk; 1669–1701 prof. uniw. w Cambridge; od 1672 czł. Tow. Król. w Londynie, od 1703 jego prezes, od 1699 czł. franc. Akad. Nauk; od 1699 dyr. mennicy król.; 1705 otrzymał szlachectwo. Prace Newtona dotyczyły prawie wszystkich działów fizyki. W najważniejszym dziele, Philosophiae naturalis principia mathematica (1687), rozwinął naukę o przestrzeni, czasie, masach i siłach, podając ogólny schemat rozwiązywania konkretnych problemów mechaniki, fizyki i astronomii; sformułował 3 prawa dynamiki (zasady dynamiki Newtona) oraz prawo powszechnego ciążenia (prawo powszechnego ciążenia); na ich podstawie oprac. m.in. teorię ruchu planet, uzasadnił 3 prawa Keplera, wyjaśnił zjawisko precesji oraz zjawisko przypływu i odpływu. Prace Newtona w zakresie optyki (Optics 1704) dotyczyły m.in. zasad optyki geom., dyspersji światła, jego interferencji (pierścienie Newtona); 1672 wysunął koncepcję korpuskularnej budowy światła. Opublikowaną 1701 pracę Newtona o skali stopni ciepła i zimna często uważa się za początek nauki o cieple. W dziedzinie matematyki Newton, wraz z G.W. Leibnizem, jest współodkrywcą rachunku różniczkowego i całkowego; 1669 przedstawił metodę numerycznego rozwiązywania równań, podał klasyfikację krzywych 3 stopnia na 72 rodzaje. Poglądy filozoficzne Newtona stały się podstawą mechanicyzmu.  
  PASTEUR LOUIS (1822–95), franc. chemik i mikrobiolog; twórca podstaw mikrobiologii i immunologii; prof. uniw. w Strasburgu (od 1849), Lille (od 1854), École Normale w Paryżu (od 1857) i Sorbony (od 1867); czł. franc. Akad. Nauk, franc. Akad. Medycyny i Akad. Franc., od 1890 czł. AU. Pierwsze prace Pasteura, z zakresu krystalografii, zapoczątkowały rozwój stereochemii. W 1857–68 badał fermentację mlekową, potem masłową, alkoholową i octową; wykazał, że proces ten, uważany dotąd za wyłącznie chem., wywołują drobnoustroje, różne w różnych typach fermentacji i oprac. metodę chronienia wina i in. produktów przed zepsuciem (pasteryzacja); odkrył też znaczenie fermentacji dla drobnoustrojów. Doświadczenia Pasteura dotyczące drobnoustrojów występujących w powietrzu obaliły ostatecznie teorię samorództwa. W 1865 zajął się badaniem pebryny, choroby jedwabników; ustalił, że jest pochodzenia bakteryjnego i oprac. metody jej zapobiegania. W badaniach nad zakaźnością cholery drobiu, wąglika, różycy świń udowodnił ostatecznie, że choroby zakaźne wywołuje swoisty dla nich zarazek, i że można im skutecznie zapobiegać przez uodparnianie organizmu metodą szczepień ochronnych osłabionymi zarazkami; 1880 wprowadził szczepienia ochronne przeciw cholerze drobiu, 1881 — wąglikowi, 1883 — różycy świń. Badania nad wścieklizną 1881–85 doprowadziły Pasteura do zastosowania z sukcesem, 1885 pierwszej szczepionki przeciw wściekliźnie u człowieka pokąsanego przez wściekłego psa. Pasteur pierwszy też oprac. metodykę laboratoryjnej pracy bakteriologicznej. Prace Pasteura miały doniosłe znaczenie prakt. i przyniosły przemysłowi i rolnictwu Francji istotne korzyści gospodarcze.
PAWŁOW IWAN PAWŁOW (1849–1936), fizjolog ros.; twórca fizjologii wyższych czynności nerwowych; 1890–1925 prof. Wojskowej Akad. Med. w Petersburgu; jednocześnie od 1891 kier. wydziału fizjologii Inst. Medycyny Eksperymentalnej tamże; czł. m.in. od 1907 Petersburskiej Akad. Nauk, następnie Akad. Nauk ZSRR i Tow. Król. w Londynie; ok. 1888–1903 badania z dziedziny fizjologii trawienia; 1904 otrzymał za nie Nagrodę Nobla; oprac. metody tzw. doświadczeń chronicznych, które nie zmieniając zasadniczo przebiegu procesów trawiennych, umożliwiały b. dokładną ich obserwację; odkrył m.in. wydzielanie soku żołądkowego pod wpływem bodźców smakowych, tj. w wyniku odruchu; od 1903 badania nad fizjologią wyższych czynności nerwowych; wprowadził pojęcie odruchów warunkowych, ustalił prawa ich wytwarzania się i wygasania, stwierdził związek różnych ośr. nerwowych z nabywaniem poszczególnych odruchów warunkowych (uczeniem); wysunął koncepcję drugiego układu sygnałów (mowa); badania Pawłowa stanowią podwalinę nauki o zachowaniu się oraz uczeniu organizmów, stworzyły też podstawy rozwoju psychiatrii eksperymentalnej; gł. prace: Dwadzieścia lat badań wyższej czynności nerwowej... (1923, wyd. pol. 1952), Wykłady o czynności mózgu (1927, wyd. pol. 1938).  
  PLANCK MAX KARL ERNST (1858–1947), fizyk niem.; od 1880 prof. uniw. w Kilonii, od 1889 — w Berlinie; od 1894 czł. Akad. Nauk w Berlinie, 1930–37 prezes Tow. Rozwoju Nauk Cesarza Wilhelma; autor prac gł. z zakresu termodynamiki (m.in. podał termodynamiczną teorię roztworów) oraz termicznego promieniowania ciał; formułując 1900 prawo rozkładu energii w widmie promieniowania ciała doskonale czarnego (tzw. prawo promieniowania Plancka) wprowadził pojęcie kwantów energii, które zapoczątkowało rozwój fizyki kwantowej; ponadto wprowadził do fizyki stałą uniwersalną h (Plancka stała); zajmował się także teorią dyspersji, optyką metali, teorią względności; w ostatnich latach życia skupił się na filozofii przyrody (był zwolennikiem teorii przyczynowości); 1918 otrzymał Nagrodę Nobla.
RÖNTGEN, Roentgen, WILHELM CONRAD (1845–1923), fizyk niem.; od 1876 prof. uniw. w Strasburgu, od 1879 w Giessen, od 1888 w Würzburgu, od 1900 w Monachium; odkrywca (1895) promieniowania elektromagnet. zw. promieniowaniem rentgenowskim (przez Röntgena nazwanego promieniami X), którego wiele właściwości zbadał; wskazał sposób ich wykorzystania w medycynie; skonstruował pierwszą lampę rentgenowską; za swoje odkrycia jako pierwszy otrzymał 1901 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki; prowadził badania własności ciał poddawanych wysokim ciśnieniom.  
  RUTHERFORD ERNEST, baron Rutherford of Nelson, lord (1871–1937), fizyk bryt.; 1898–1907 prof. uniw. w Montrealu, 1907–19 — w Manchesterze, od 1919 — w Cambridge i dyr. Cavendish Laboratory tamże; od 1922 czł. Tow. Król. w Londynie, od 1925 — PAU; twórca podstaw współcz. nauki o promieniotwórczości i budowie atomu; wykonał wiele badań, w wyniku których m.in. 1899 wykazał odrębną naturę promieniowania ? i ß, 1903 (wspólnie z F. Soddym) podał teorię rozpadu promieniotwórczego (za badania rozpadu promieniotwórczego pierwiastków 1908 otrzymał Nagrodę Nobla z chemii); 1911 stwierdził istnienie jądra atom., a następnie stworzył planetarny model atomu; 1914 wykazał falową naturę promieniowania ?; 1919 przeprowadził pierwszą reakcję jądr., która doprowadziła do odkrycia protonu.
THOMSON Sir JOSEPH JOHN (1856–1940), ojciec George'a Pageta, fizyk bryt.; 1884–1919 prof. i dyr. Cavendish Laboratory; od 1884 czł. Tow. Król. w Londynie, od 1921 PAU, od 1925 Akad. Nauk ZSRR; prowadził badania dotyczące budowy i struktury elektryczności; 1897 odkrył elektron, stwierdził, że liczba elektronów w atomach pierwiastków lekkich jest równa połowie ich liczby masowej; 1911 dokonał pierwszej analizy wiązki jonów, a 1913 odkrył, wspólnie z F.W. Astonem, istnienie trwałych izotopów neonu; za teoret. i doświadczalne badania nad przepływem prądu elektr. przez gazy i odkrycie swobodnych elektronów 1906 otrzymał Nagrodę Nobla.  
  VOLTA ALESSANDRO (1745–1827), wł. fizyk i fizjolog; prof. fizyki w Como i Padwie; 1775 wynalazł elektrofor, 1776 odkrył gaz błotny (metan) i określił jego wartość opałową, 1782 zbudował kondensator płytkowy; badał zjawiska występujące na powierzchni metalu zanurzonego w elektrolicie i między kontaktującymi się różnymi metalami (napięcie kontaktowe); 1800 zbudował pierwsze ogniwo galwaniczne, złożone ze srebrnych i cynkowych elektrod oraz wody mor. jako elektrolitu, a następnie połączył szeregowo wiele takich ogniw, budując tzw. stos Volta; prowadził również badania fizjol. — wpływ bodźców elektr. na różne narządy zmysłów (np. wzroku, smaku).
WATT JAMES (1736–1819), bryt. inżynier i wynalazca; 1769 ulepszył atmosf. silnik parowy Th. Newcomena, 1782 zbud. silnik parowy dwustronnego działania, 1788 — odśrodk. regulator prędkości obrotowej (regulator Watta); 1755 razem z M. Boultonem zał. w Soho pod Birmingham pierwszą na świecie wytwórnię maszyn parowych, do 1800 wytwórnia ta wyprodukowała 250 maszyn.  
  WÖHLER FRIEDRICH (1800–82), chemik niem.; 1836–82 prof. uniw. w Getyndze; czł. Tow. Król. w Londynie (od 1854), franc. Akad. Nauk i in.; 1828 po raz pierwszy w dziejach chemii otrzymał związek org. — mocznik, obalając tym samym teorię siły życiowej; otrzymał metaliczny glin (1827) i beryl (1828); odkrył węglik wapnia i oprac. metodę otrzymywania z niego acetylenu; otrzymał i opisał wiele związków organicznych.
     


Wstecz